چند ماه است که پای «ال‌نینو» به نقل محافل خبری و هواشناسی باز شده است. پدیده‌ای اقیانوسی جوی که با افزایش غیرمعمول دمای سطح آب در بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی و تغییر در الگوهای گردش جو همراه است و می‌تواند توزیع بارش و دما را در مناطق مختلف جهان دگرگون کند.

با این حال، اثرات ال‌نینو در همه مناطق یکسان نیست؛ در برخی نقاط جهان احتمال بارش‌های سنگین و سیلاب افزایش می‌یابد و در مناطق دیگر، خطر خشکسالی و کم‌بارشی بیشتر می‌شود. سازمان جهانی هواشناسی نیز تاکید کرده است که شدت ال‌نینو به‌تنهایی تعیین‌کننده شدت پیامدهای آن در هر کشور نیست و موقعیت جغرافیایی، فصل، مدت و قدرت پدیده و برهم‌کنش آن با دیگر الگوهای اقلیمی در شکل‌گیری پیامدها نقش دارند.

هواشناسی در تعقیب ال‌نینو

پدیده‌ای که جهان را به تکاپو انداخته، فاز گرم چرخه اقلیمی «نوسان جنوبی» یا همان انسو (ENSO) است؛ نوسانی که سده‌ها پیش، ماهیگیران کشور پرو با گرم شدن آب‌های ساحلی در آستانه سال نو میلادی متوجه آن شدند و نامش را «ال‌نینو» به‌معنای «پسر کوچک» نهادند. اکنون سازمان جهانی هواشناسی (WMO) تاکید می‌کند که با جهش غیرعادی دمای اقیانوس آرام استوایی، جهان با فاز گرم و کم‌سابقه‌ای روبه‌رو شده که احتمال تداوم آن تا پایان سال بالای ۹۰ درصد ارزیابی می‌شود؛ پدیده‌ای که در آسیا دامنه‌ای از شدیدترین خشکسالی‌ها تا طوفان‌ها و بارش‌های مفرط را رقم زده و سازگاری اقلیمی را به آزمونی حیاتی برای کشورها بدل ساخته است.

در ایران نیز پایش‌های تخصصی حاکی از ورود به دوره‌ای حساس از تحولات جوی است.

سحر تاجبخش رئیس سازمان هواشناسی کشور، سوم آبان امسال با اشاره به افزایش بیش از ۲ درجه‌ای دمای زیرسطحی اقیانوس آرام، از وقوع یکی از قوی‌ترین رویدادهای ال‌نینو در سال جاری خبر داده است.

هرچند به گفته وی، ناهماهنگی ال‌نینو با شاخص اطلس شمالی مانع از گسترش یکنواخت سامانه‌ها در همه مناطق می‌شود اما زنگ خطر اصلی در ماهیت این نزولات نهفته است: «تغییر ساختاری الگوها به‌سمت بارش‌های سنگین، رگباری و نقطه‌ای در بازه‌های زمانی بسیار کوتاه»؛ هشداری صریح که نشان می‌دهد تهدید پیش‌رو نه باران‌های آرام و مداوم بلکه تخلیه ناگهانی توده‌های پرحجم بر فراز حوضه‌های شهری است. کارشناسان در این رابطه هشدار داده‌اند ‌که در پاییز امسال به‌ویژه در مناطق زاگرس و دامنه‌های جنوبی البرز با بارش‌های فراتر از نرمال همراه خواهد بود.

ال‌نینو پشت در نشست‌های خوزستان

ماه‌هاست که نام «ال‌نینو» به ترجیع‌بند ثابت نشست‌های اداری و ستادهای مدیریت بحران در استانداری و شهرستان‌های خوزستان بدل شده است؛ از کارگروه‌های سلامت و بهداشت که نگران طغیان پساب‌ها، آلودگی منابع آب آشامیدنی و اپیدمی بیماری‌های آب‌ هستند، تا بخش کشاورزی که به کشاورزان هشدار بیمه محصولات و تعجیل در برداشت می‌دهد.

در حوزه مهار آب‌ها نیز زنگ خطر چنان جدی است که متولیان حوضه کارون بزرگ ناچار به تخلیه پیش‌دستانه صدها میلیون مترمکعب آب از مخازن سدها به‌ویژه دز و گتوند شده‌اند تا برای کنترل جریان‌های سیلابی ظرفیت خالی ایجاد کنند. ثبت شاخص هفتگی کم‌سابقه ۳.۲ از سوی هواشناسی و هشدار نسبت به فعال شدن هسته‌های بارشی نقطه‌ای و همرفتی در شمال و شمال‌غرب استان، دشت خوزستان را در وضعیت آماده‌باش فراگیر قرار داده است.

با این همه، نگرانی‌ها در جلسات از جنس دیگری است. با وجود تشکیل کارگروه ویژه مقابله با ال‌نینو، اعتراف صریح مدیران ارشد استانی به «نارضایتی از وضعیت آمادگی دستگاه‌ها»، پرده از شکاف عمیق میان ابلاغیه‌ها و واقعیت‌های میدانی برمی‌دارد.

مهران علم‌الهدایی، معاون عمرانی استاندار خوزستان ضمن انتقاد از همکاری نکردن دستگاه‌های معین و بلاتکلیفی در آزادسازی حریم و بستر رودخانه‌ها هشدار داده است که ماهیت رگباری و غیرقابل‌پیش‌بینی بارش‌ها، ضریب آسیب‌پذیری زیرساخت‌های استان را دوچندان می‌کند. این تناقض میان «تکاپوی اداری» و «انباشت نقاط ضعف ساختاری»، بیم تکرار تجربه تلخ سیل‌های فراگیر سال‌ ۱۳۹۵ را می‌دهد. در این بین اندیمشک که فروردین‌ماه امسال نیز گوشه‌ای از قدرت این بارش‌ها را چشیده، بیش از همه جنب‌وجوش آمادگی برای مواجهه با این پدیده را دارد.

سیل از پایین؛ موشک از بالا

هنوز آثار حمله موشکی سنگین دشمن آمریکایی در نخستین روز فروردین امسال بر پیشانی اماکن عمومی، درمانی و مسکونی اندیمشک پاک نشده بود و هراس از تکرار حملات هوایی، لحظه‌ای آرامش را به شهر بازنمی‌گرداند که پنجم فروردین فرا رسید. شامگاه آن روز، بارشی به ثبت رسید که شاید بتوان گفت دستکم در یک دهه اخیر بی‌سابقه بود؛ ۱۰۰ میلی‌متر بارش بی وقفه در ۴۰ دقیقه. این بارندگی که تا روز ششم فروردین ماه نیز ادامه داشت درمجموع معادل ۲۰۰ میلی متر باران معادل بارش یک سال باران در ۲ روز را در این شهرستان به ثبت رساند.

این حجم ناگهانی روان‌آب، در شهری که بخشی از توان عملیاتی و لجستیکی‌اش همچنان معطوف پاکسازی شهر از آثار حملات سنگین دشمن بود، به طغیانی ویرانگر در معابر تبدیل شد.

در پی این آب‌گرفتگی شدید، فرمانداری اندیمشک با صدور اطلاعیه‌ای فوری از کامیون‌داران شهرستان درخواست کرد برای جابه‌جایی شهروندان و وسایل منازل اهالی کوی نیرو که با نفوذ آب به خانه‌هایشان مواجه شده بودند، در منطقه حاضر شوند. هم‌زمان، تیم‌های امدادی، خدماتی و عملیاتی شهرداری و نیروهای خدمات‌رسان به حالت آماده‌باش درآمدند.

رودخانه روستای منگره در بخش الوار گرمسیری نیز بر اثر این بارندگی‌های شدید طغیان کرد؛ حجم آبگرفتگی در برخی مناطق اندیمشک تا ارتفاع ۲ متر رسید و این موجب شد تا بامداد همان شب ستاد مدیریت بحران خوزستان به ریاست استاندار خوزستان در اندیمشک برگزار شود.

بمباران هوایی دشمن و باران‌های سیل آسا فروردین دشواری را برای اندیمشک رقم زد. خسارت‌های سنگین به بیمارستان امام علی(ع) و از مدار خدمت خارج شدن بخش‌هایی از این بیمارستان، تخریب بخشی از مصلای جمعه، خسارت به ۶۴ فضای آموزشی، ۱۶ مکان ورزشی و یک هزار و ۵۰۰ منزل مسکونی بخشی از خسارت‌های این ۲ حادثه برای این شهر بود.

زخم خیس ترک‌فعل‌ها

خاطره تلخ آن فروردین سیاه و غرق شدن بخش‌های وسیعی از اندیمشک زیر آب، اکنون با انتشار هشدارهای قرمز پاییزه و ورود سامانه ال‌نینو، موجی از نگرانی عمیق و مطالبه عمومی را نسبت به تکرار سناریوی گذشته برانگیخته است.

کارشناسان و مسوولان محلی معتقدند آنچه اندیمشک در بهار تجربه کرد، تنها قهر طبیعت نبود، بلکه آیینه‌ای تمام عیار از انباشت کم‌کاری‌ها بود؛ واقعیتی که نماینده مردم اندیمشک در مجلس شورای اسلامی نیز به صراحت انگشت اتهام را به سوی آن نشانه رفت.

جهانبخش قلاوند در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با انتقاد از سهل‌انگاری برخی نهادها تاکید کرد که «سهل‌انگاری برخی سازمان‌ها نظیر آب و برق خوزستان و شهرداری اندیمشک برای احداث دیوارهای حفاظتی، سیل‌بندها و به‌ویژه لایروبی مسیل‌ها و کانال اصلی «علی‌کمال» در سال‌های اخیر منجر به ایجاد خسارات فراوان در جریان سیل ]فروردین ماه به این شهرستان شد.

ورود آب به برخی مناطق اندیمشک از جمله کوی‌های نیرو، شهدا، امیر، ولایت، فرهنگیان و کشتارگاه خسارت‌های سنگین به مردم وارد کرد که نقطه کانونی این بحرام فاز اول، دوم و سوم کوی نیرو بود که در این منطقه آب در برخی مناطق تا ۲ متر هم بالا آمد.

موضوعی که موجب شد پای مدعی‌العموم نیز به پرونده سیلاب بهاری اندیمشک باز شود.

حسن سپهوند، دادستان عمومی و انقلاب اندیمشک با تاکید بر لزوم بررسی همه‌جانبه ابعاد این سیل، از ورود دستگاه قضایی به موضوع «ترک‌فعل» دستگاه‌های اجرایی خبر داد و اعلام کرد دادستانی با هرگونه قصور محرز افراد یا دستگاه‌های متولی که در تشدید خسارت‌ها به مردم به‌ویژه ساکنان کوی نیرودخیل بوده‌اند، برخورد قانونی خواهد کرد.

تجربه از بهار، آمادگی برای پاییز

با سایه افکندن هشدارهای جدی پیرامون پدیده ال‌نینو، مدیریت شهری و ستاد مدیریت بحران اندیمشک تلاش کرده‌اند تا با درس‌آموزی از بحران سیل فروردین امسال، از فاز «تکاپوی اداری» به عرصه «اقدام میدانی» کوچ کنند.

در همین راستا، فضل‌اله بهداد فرماندار اندیمشک، دور تازه‌ای از بازدیدهای مستمر میدانی را کلید زده است؛ از ارزیابی روند ترمیم جاده دسترسی به روستای امام رضا(ع) در مجاور سیفون بالارود تا بازرسی دقیق از انبارها و تجهیزات امدادی هلال‌احمر و آمادگی شبانه‌روزی ماشین‌آلات راهداری و شهرداری.

برگزاری نشست‌های مستمر ستاد بحران، ابلاغ شیوه نامه‌های اضطراری به بخشداری‌ها و دهیاران برای پایش وضعیت اسکان عشایر در مسیل‌ها و هماهنگی برخط با مدیریت بحران استان، نشانگر تلاش برای ایجاد یک شبکه دفاعی یکپارچه در سطح شهرستان است.

در سطح عملیاتی و عمرانی نیز طرح‌های اصلاحی نقطه‌به‌نقطه برای رفع گلوگاه‌های بحران‌ساز سیل فروردین امسال به اجرا درآمده است. از جمله این اقدامات می‌توان به اصلاح و افزایش دهانه‌های پل ورودی کوی نیرو برای توسعه ظرفیت تخلیه روان‌آب‌ها، تخریب پل قدیمی و پرمانع راه‌آهن و لایروبی و سم‌پاشی نیزارهای مجاور این محله اشاره کرد؛ مناطقی که در بهار گذشته تا ارتفاع ۲ متر زیر آب رفته بودند.

همچنین با عقب‌نشینی موانع فیزیکی در مسیر رودخانه‌های فصلی کوی امیر و احداث دیوار حفاظتی در حاشیه کوی ولایت، تلاش شده تا خطرات طغیان مهار شود. در بخش‌های پیرامونی و روستایی نیز طرح‌های حیاتی نظیر آزادسازی دهانه پل‌های شهرک صنعتی، ترمیم سیل‌بند روستای سرخکان در الوار گرمسیری، ایجاد نهر موقت برای هدایت روان‌آب‌ها در ورودی روستای دوکوهه و بهسازی زهکش‌های کوی لور و شهر آزادی در دستور کار قرار گرفته تا اندیمشک پیش از رسیدن تازیانه پاییزه ال‌نینو، زخم‌های کهنه را با بندهای ایمنی بپوشاند.

ال‌نینو؛ نه «آل» است، نه «نی‌نی»

اگرچه این «پسر کوچک» (ال‌نینو) هرجا پا می‌گذارد، نظم اقلیمی را برهم می‌زند و تعادل زمین و آسمان را دستخوش تکانه می‌کند اما در نگاه کلان زیست‌محیطی، سیلاب و بارش‌های سنگین، فصلی گسست‌ناپذیر از چرخه حیات طبیعت است.

این پدیده اقیانوسی در کنار تمام مخاطراتش، اگر با زیرساخت‌های مهندسی‌شده و مدیریت هوشمندانه حوضه‌های آبریز مهار شود، فرصتی بی‌بدیل برای پر شدن مخازن سدها، تغذیه سفره‌های تشنه آبخوان‌های زیرزمینی، احیای تالاب‌های روبه‌موت و مهار کانون‌های گردوغبار در دشت‌های تف‌دیده خوزستان خواهد بود.

تهدید زمانی به فاجعه بدل می‌شود که با ناترازی زیرساختی و رخوت اداری درهم‌آمیزد وگرنه، طبیعت زبان خودش را دارد و این انسان است که باید شیوه‌ هم‌زیستی با آن را بیاموزد.

از این رو، ال‌نینو نه «آل» (موجود اهریمنی و ترسناکی در باورهای عامیانه که انسان در برابرش محکوم به وحشت، تسلیم و انفعال باشد) است و نه یک «نی‌نی» بازیگوش و پر سر و صدا اما بی‌خطر که بتوان با سهل‌انگاری و تکیه بر تصمیمات دم‌دستی از کنار هشدارهایش گذشت.

ال‌نینو یک متغیر سهمگین اقلیمی است که چهره واقعی‌اش در آینه تدبیر و تاب‌آوری ما بازتاب می‌یابد: هم می‌تواند با طغیان بی‌رحمانه روان‌آب‌ها تازیانه‌ای بر پیکر غفلت‌ها باشد و هم می‌تواند با تدبیر، انضباط مهندسی و آمادگی واقعی در میدان، به موهبتی تاریخی برای سرزمین بدل شود. عیار این آزمون پاییزه، نه در آسمان، بلکه روی زمین سنجیده خواهد شد.