بالندگی اقتصاد دریامحور خوزستان با شکوفایی صنعت میگو
محراب علوی: در امتداد جغرافیای تفتیده جنوب و در تلاقی دشت‌های نمکین با امواج نیلگون خلیج فارس، سرزمینی آرمیده است که نبض حیات آن همواره با صدای دریا و سخاوت آب‌ها تنظیم شده است. خوزستان این خاستگاه دیرپای تمدن، علاوه بر ذخایر زیرزمینی و ثروت‌های پنهان در خاک بر کرانه‌ای ایستاده است که هر موج آن ظرفیتی بی‌بدیل برای تحول اقتصادی و آفرینش فرصت‌های نوین معیشتی به شمار می‌آید. شهرستان هندیجان با پیشینه‌ای روشن در دریانوردی و صیادی به عنوان یکی از کانون‌های اصلی تلاقی آب و خاک، امروز در آستانه جهشی ساختاری در حوزه شیلات قرار دارد؛ جهشی که می‌تواند الگوی معیشت سنتی را به اقتصادی پایدار، علمی و زاینده مبدل سازد.
توسعه اقتصاد دریامحور در سال‌های اخیر به عنوان یکی از راهبردهای کلان کشور مطرح شده است اما تحقق عینی آن در گرو نگاهی ژرف به اقلیم، نیازهای بومی و زیرساخت‌های بنیادین هر منطقه خواهد بود. پهنه‌های مستعد پرورش آبزیان در جنوب خوزستان به ویژه در نوار ساحلی هندیجان نه تنها فرصتی کم‌نظیر برای تولید پروتئین دریایی و تأمین امنیت غذایی جامعه محسوب می‌شوند بلکه پنجره‌ای گشوده به بازارهای بین‌المللی و ارزآوری غیرنفتی هستند. با این وجود، مسیر تبدیل این موهبت‌های خدادادی به جریان‌های مستمر ثروت و رفاه عمومی، بدون عبور از گردنه‌های سخت برنامه‌ریزی، مدیریت یکپارچه منابع و گره‌گشایی از چالش‌های فنی و تسهیلاتی امکان‌پذیر نخواهد بود.
نگاهی آسیب‌شناسانه به زیست‌بوم اقتصادی هندیجان نشان می‌دهد که صیادی سنتی، تحت تأثیر تغییرات اقلیمی، کاهش ذخایر طبیعی دریا و افزایش هزینه‌های صید، دیگر توان پاسخگویی کامل به نیازهای اشتغال نسل جوان منطقه را ندارد. از همین رو، صنعت آبزی‌پروری و تمرکز ویژه بر پرورش میگو به مثابه راهکاری راهبردی برای پیوند میان دانش و منابع زیستی جلوه‌گر شده است. این گزارش با رویکردی موشکافانه و انتقادی، ضمن بازخوانی مطالبات تولیدکنندگان و تبیین ظرفیت‌های بالقوه منطقه، به بررسی چشم‌انداز توسعه مزارع پرورشی، چالش‌های زیرساختی و راهکارهای دستیابی به اشتغال پایدار در ساحل هندیجان می‌پردازد.
توسعه مزارع پرورشی در مدار وعده‌های شیلاتی
سید شریف موسوی مدیرکل شیلات استان خوزستان در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در مناطق ساحلی خوزستان حدود یک میلیون نفر جمعیت سکونت دارند و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار برای این جمعیت، مسئولیتی مهم و ضروری است.
وی، هندیجان را یکی از مناطق مستعد برای توسعه اقتصاد دریامحور دانست و افزود: مجتمع پرورش میگوی یک هزار و ۱۱۱ هکتاری این شهرستان سال آینده وارد مدار تولید خواهد شد و امیدواریم با حمایت سایر دستگاه‌ها، امکان توسعه فعالیت‌های آبزی‌پروری در سایت ۱۳ هزار هکتاری نیز فراهم شود.
مدیرکل شیلات خوزستان با اشاره به برنامه‌های توسعه‌ای این اداره کل، تصریح کرد: پروژه ۴۵۰ هزار هکتاری با استفاده از روش‌های نوین پرورش سال آینده کلنگ‌زنی خواهد شد و استقرار معاونت آبزیان آب شور شیلات خوزستان در هندیجان نیز گامی در راستای تقویت مدیریت تخصصی منطقه است.
موسوی بیان کرد: با همکاری اداره کل آموزش و پرورش خوزستان و راه‌اندازی هنرستان‌های شیلاتی، تربیت نیروهای فنی و متخصص در دستور کار قرار دارد تا اهداف پیش‌بینی‌شده در حوزه اشتغال محقق شود.
مدیرکل شیلات خوزستان همچنین با تأکید بر لزوم همراهی نظام بانکی در تأمین سرمایه در گردش مزارع بیان کرد: بهره‌برداران این حوزه نیازمند دریافت تسهیلات ارزان‌قیمت، ارتقای پوشش‌های بیمه‌ای در مواجهه با حوادث غیرمترقبه و تأمین به‌موقع نهاده‌های استاندارد هستند تا چرخه تولید با کمترین تنش اقتصادی تداوم یابد.
لزوم رفع موانع پیش‌روی سرمایه‌گذاران ساحلی
از سوی دیگر، امیر حیات‌مقدم، نماینده مردم ماهشهر، امیدیه و هندیجان در مجلس شورای اسلامی در گفتگو با خبرنگار مهر با نگاهی به عملکرد تولیدکنندگان در سال جاری اظهار کرد که ظرفیت‌های منطقه فراتر از آمارهای کنونی است.
وی اظهار کرد: خوشبختانه امسال شاهد رشد ۲۳ درصدی برداشت میگو در این شهرستان هستیم و معتقدیم هرگونه کندی و تعلل در روند رسیدگی به مشکلات تولیدکنندگان باید رفع شود.
وی با تأکید بر ضرورت حمایت جدی از سرمایه‌گذاران، افزود: راهبرد و سیاست اصلی ما تبدیل هندیجان به قطب آبزی‌پروری کشور است و تحقق این هدف نیازمند رفع موانع و تسهیل فرآیندهای تولید است.
نماینده مردم هندیجان در مجلس شورای اسلامی در پایان بیان کرد: تعامل سازنده میان ادارات مرتبط و بهره‌برداران این حوزه، زمینه توسعه اقتصاد دریامحور و رونق اشتغال را در منطقه فراهم می‌کند.
حیات‌مقدم همچنین با اشاره به بروکراسی‌های پیچیده اداری و گلایه‌های مداوم متقاضیان سرمایه‌گذاری، یادآور شد: بخش خصوصی با انگیزه بالا وارد این عرصه شده است اما معطل ماندن در پیچ‌وخم مجوزهای دستگاه‌های مختلف دولتی موجب دلسردی تولیدکننده می‌شود و نهادهای ذی‌ربط باید به جای رویکرد مانع‌تراشانه، با بسته‌های حمایتی شفاف به پیشواز کارآفرینان بیایند.
ضرورت عبور از روش‌های سنتی
تحلیل ابعاد گوناگون زنجیره ارزش میگو بدون بهره‌گیری از دیدگاه‌های آکادمیک امکان‌پذیر نیست. صادق اربابی، کارشناس آبزیان و عضو هیئت علمی دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: استان خوزستان و به‌ویژه نوار ساحلی هندیجان به دلیل برخورداری از اراضی غیرقابل کشت کشاورزی، خاک مناسب و دسترسی مستقیم به آب‌های غنی خلیج فارس، یکی از منحصربه‌فردترین بسترها را برای جهش تولید در صنعت آبزیان داراست؛ موقعیتی که در صورت هدایت اصولی منابع، ظرفیت تأمین سهم عمده‌ای از پروتئین سالم کشور را در اختیار دارد.
این کارشناس آبزیان با اشاره به جذابیت‌های اقتصادی میگوی پرورشی افزود: بازار مصرف داخلی این محصول در سال‌های اخیر روند رو به رشدی را تجربه کرده و آگاهی عمومی نسبت به ارزش غذایی آن افزایش یافته است اما افق حقیقی این صنعت در حوزه صادرات و ارزآوری نهفته است. میگوی تولیدی جنوب به سبب کیفیت بافت و طعم مطلوب، متقاضیان فراوانی در کشورهای همسایه حوزه خلیج فارس، بازارهای آسیای شرقی و برخی کشورهای اروپایی دارد که در صورت بازاریابی منسجم و بسته‌بندی مکانیزه، می‌تواند میلیون‌ها دلار عایدات ارزی پایدار برای کشور رقم بزند.
اربابی با تأکید بر نقش بی‌بدیل این صنعت در تحول بازار کار جوانان خوزستانی تصریح کرد: پرورش میگو یک فعالیت تک‌بعدی نیست بلکه زنجیره‌ای به هم پیوسته از تأمین لارو، تولید غذای باکیفیت، مدیریت مزرعه، فرآوری، انجماد، بسته‌بندی، شبکه حمل‌ونقل و صنایع صادراتی است. هر هکتار مزرعه مدرن می‌تواند به شکل مستقیم و غیرمستقیم فرصت‌های شغلی پایدار و تخصصی برای جوانان بومی ایجاد کند؛ مشروط بر آنکه رویکردهای سنتی جای خود را به دانش‌بنیان کردن فرایندها، پایش مداوم بیماری‌ها و حمایت واقعی از زنجیره پس از برداشت بدهند.
وی در بخش دیگری از این گفتگو، ضرورت انتقال فناوری به مزارع را یادآور شد و اضافه کرد: استفاده از سامانه‌های هوشمند هوادهی، بهره‌گیری از جیره‌های غذایی متوازن و اجرای دقیق ضوابط زیست‌محیطی برای حفاظت از پهنه‌های آبی خلیج فارس، ضامن بقا و رشد پایدار این صنعت در درازمدت خواهد بود.
چالش‌های زیرساختی و حلقه‌های مفقوده زنجیره ارزش
بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که صنعت پرورش میگو در هندیجان با وجود دستاوردهای آماری و ثبت رشد تولید، همچنان با کاستی‌های زیرساختی دست به گریبان است. یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های تولیدکنندگان، نوسانات جریان برق در فصول گرم سال و افت ولتاژ در شبکه‌های توزیع مزارع است. دستگاه‌های هوادهی و پمپ‌های آبگیر برای حفظ حیات استخرهای پرورشی نیازمند انرژی برق پایدار هستند و هرگونه قطعی ناگهانی یا افت جریان، می‌تواند در اندک‌زمانی به تلفات سنگین و خسارت‌های جبران‌ناپذیر برای سرمایه‌گذار منجر شود.
علاوه بر انرژی، شبکه راه‌های دسترسی به مزارع پرورشی نیز وضعیت مطلوبی ندارد. جاده‌های ناهموار و خاکی در هنگام بارندگی‌های فصلی به مسیرهایی دشوار تبدیل می‌شوند که حمل نهاده‌ها و انتقال محصول تازه برداشت‌شده به کارخانه‌های فرآوری را با اختلال جدی مواجه می‌سازند. سرعت عمل در برداشت و رساندن میگو به خطوط انجماد، تعیین‌کننده درجه کیفی محصول است و تأخیرهای ناشی از ضعف راه‌های ارتباطی، سود اقتصادی زحمت‌کشان این عرصه را مستقیماً کاهش می‌دهد.
پرورش میگو در هندیجان تنها یک فعالیت صید و صیادی نوین نیست، بلکه شریان حیاتی تجدید حیات اقتصادی در یکی از راهبردی‌ترین مناطق مرزی کشور است. خاک تشنه و آب شور اگرچه برای زراعت سنتی محدودیت به شمار می‌آیند اما با تلفیق تدبیر، دانش و سرمایه‌گذاری هدفمند، می‌توانند به زاینده‌ترین بسترهای اشتغال‌آفرینی تبدیل شوند. گذر از وضعیت کنونی به یک قطب تمام‌عیار صادراتی، رسالتی سنگین است که همت مضاعف متولیان و پرهیز از تصمیم‌گیری‌های جزیره‌ای را طلب می‌کند.
فرجام سخن آنکه ظرفیت‌های بیکران خلیج فارس در امتداد ساحل هندیجان چشم‌انتظار گام‌های استوار و برنامه‌ریزی‌های واقع‌گرایانه‌اند. شایسته است مسئولان اجرایی با درک حساسیت زمانی، پیش از آنکه فرصت‌های طلایی بازار منطقه به رقبا واگذار شود، زنجیره تأمین، تولید و صادرات را تکمیل سازند تا طلای سرخ هندیجان به نمادی از خودکفایی، ثروت ملی و آرامش خاطر ساحل‌نشینان صبور این سامان تبدیل شود.
