براساس موازين زيست محيطی طرح انتقال آب کارون نبايد اجرا شود

اسماعيل كهرم (دكتراى بوم شناسى دانشگاه ولز، مشاور رئيس سازمان حفاظت محيط زيست كشور):
  كارون عظیم ترين و تنها رود قابل كشتيرانى در ايران است. حجم آبى كه اين رودخانه جابه جا می كند بسيار قابل ملاحظه است. برخلاف آنچه تصور می شود اين رودخانه مستقيما به خليج فارس نمی ريزد كه شور و از حيز انتفاع خارج بشود.

كارون رودخانه اى است كه آب شيرين دارد و آبزيان مخصوص آب شيرين در آن زندگى می كنند. در محيط اين رودخانه انواع موجودات مانند ماهی ها، دوزيستان، مهره داران و بی مهرگان زندگى می كنند. هر چند اين وضعيت در زمانى است كه آب رودخانه پاك باشد. همچنين اين رودخانه در سرشاخه هاى بسيار زيادى منشعب می شود و زمين هاى كشاورزى بسيارى را سيراب می كند. از طرف ديگر سفره هاى آب زيرزمينى متعددى در مسير اين رودخانه پر می شوند و چند قدم آن طرفتر چاه هاى آب از اين سفره ها آبگيرى می شوند و مردم نيز از آب اين چاه ها براى مصرف شرب خود استفاده می كنند.

از طرف ديگر نبايد فراموش كرد كه رودخانه كارون در تلطيف آب و هواى منطقه تاثير بسيار دارد. رودخانه ها يكى از عوامل مهم و تاثيرگذار بر درجه حرارت جلگه ها و دشت ها هستند. رودخانه كارون در دا غترين بخش كشور جارى است و از ديرباز باعث آب و آبادانى بوده است. علاوه بر اينكه آب كارون 92 درصد به مصرف كشاورزى می رسد اما می بينيم كه اين رودخانه به صنعت نيز يارى می رساند. از جمله صنايع پتروشيمی ها، واحدهاى آهن و فولاد، كاغذسازى و چاپخانه ها نيز از آب اين رودخانه استفاده می كنند و درصدى هم از آب اين رودخانه به مصرف شرب می رسد.

بنابراين اگر حجم زيادى از اين آب برداشت شود و به جاى ديگر منتقل شود، سرچشمه و مسير نيز از اين آب محروم می شود. رودخانه كارون در حال حاضر با مشكلات بسيارى دست و پنجه نرم می كند. از جمله مشكلات كارون در چند سال اخير می توان به احداث سد گتوند عليا اشاره كرد. از آنجايى كه براى احداث اين سد مطالع هاى صورت نگرفت، هنگام آب گيرى درياچه پشت سد، آرك اش بالا آمد و يك گنبد نمكى بزرگ را تشكيل داد و نمك را حل كرد و آب كارون شور شد. با اين شورى آب كارون ديگر به درد كشاورزى نمی خورد. ديگر اينكه موجودات داخل رود كارون در محيط شور به شدت تحت فشار قرار گرفتند. وقتى آب كارون با ضايعات مختلف صنعتى مسموم شده است نه به درد حيات وحش می خورد و نه به مصرف انسانى می رسد.

مشكل ديگرى كه كارون با آن روبرو است، جارى شدن كودهاى شيميايى و سموم دفع آفات نباتى است كه به كيفيت آب لطمه شديدى وارد كرد. متاسفانه در چند سال گذشته از زواياى مختلف به رودخانه كارون تاخته شده است. هرچند در ايران سابقه انتقال آب زاينده رود را هم داشتيم و می دانيم كه اين كار چه مشكلاتى بوجود می آورد. آب زاينده رود به منظور مصرف شرب به شهر يزد و بعد كاشان انتقال داده شد و باعث خشك شدن اين رود و از همه مهمتر تالاب بين المللى گاوخونى -كه در مركز ايران قرار دارد- شد.

من با صحبتهاى رئيس سازمان حفاظت محيط زيست موافق هستم. ايشان در سفرى كه به اصفهان داشتند در جلسه اى درباره انتقال آب كارون گفت، اگر انتقال آب مطابق با موازين زيست محيطى باشد، ما با انتقال آب كارون موافق هستيم. اما در اينجا بايد يك مساله را در نظر داشت. براساس موازين زيست محيطى اين طرح نبايد اجرا شود. در مطالعات سدها نيز به اين مورد توجه می شود چنانچه سدى بخواهد ساخته شود، اگر ساخت سد مطابق با نتايج مطالعات ارزيابى زيست محيطى نباشد آن سد نبايد ساخته شود. اگر مطالعات زيست محيطى درباره انتقال آب كارون را رعايت كنيم، من هم موافق انتقال آب هستم. در غير اين صورت ولا غير. انتقال آب رودخانه كارون هم براى مبدأ و هم براى مسير و مقصد مضر است. انتقال آب به خشكى سفره هاى آب زيرزمينى مبدا، فروكش كردن زمين هايى كه در مسير واقع شده اند و به وجود آمدن مشكلاتى در مقصد منجر می شود. بنابراين اگر قرار است انتقالى صورت بگيرد تنها با ارزيابی هاى زيست محيطى دقيق امكان پذير است. به طور كلى در پيش از اجراى طرحهاى انتقال آب حوضه به حوضه، مطالعات زيست محيطى الزامى است تا زيست بوم مناطق مختلف از اين انتقال آسيبى نبيند. بايد قبل از تصويب چنين طرحهايى تمام جوانب زيست محيطى آن مورد مطالعه قرار گيرد و در صورت تاييد اين مطالعات، طرح تصويب و اجرا شود.

در پايان بايد مساله اى را درباره تجمع هاى انسانى بگوييم، هر جايى كه تجمع اعتراضى صورت می گيرد، دليل بر اين نيست كه حق با مردم است. اصفهانیها از زاينده رود براى مصرف شرب يزدیها و كاشانیها آب می فرستند بنابراين اگر تجمعى در اصفهان صورت بگيرد كه آب را نبايد انتقال دهيد نمی توان آب شرب را به روى كاشانی ها بست. در حال حاضر قرار شده است از تونل سد كرج براى مصرف شرب مردم تهران آب اختصاص داده شود اگر چند نفر يا حتى چندصدهزار نفر اعتراض كنند نبايد جلوى چنين كارى گرفته شود. بنابراين در جلوگيرى از چنين مواردى نمی توان تنها تجمع مردم را معيار قرار داد. در چنين زما نهايى بايد كارشناسان و متخصصان محيط زيست به بررسى بپردازند كه طرح انتقال آب چه تاثيرى دارد. اگر اين انتقال موافق با علم و قوانين زيست محيطى بود اين كار صورت بگيرد اگر نبود نبايد چنين كارى انجام شود. به تصور من علم معيار وملاك بهترى است.

مرجع/ آرمان