تدوین اولین پیش‌نویس مبانی اقتصاد اسلامی در ماه‌های آینده/درخواست کشورهای اسلامی
صادق واعظ‌زاده پس از پیروزی انقلاب اسلامی برای کمک به مردم ساکن حلبی‌آباد در حاشیه تهرانپارس گروه دانشجویی را تشکیل داد و در سال 1359 فعالیت تشکیلاتی دانشجویی خود را پس از انقلاب فرهنگی با عضویت در شورای عمومی دفتر تحکیم وحدت آغاز کرد و بعد از مدت کوتاهی عضو شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت شد.
او به عنوان نماینده دفتر تحکیم وحدت در شورای هماهنگی نمایندگان احزاب و سازمان‌های اسلامی و جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و ... که به دستور نخست‌وزیر محمد‌علی رجایی به صورت هفتگی در مقر نخست‌وزیری تشکیل می‌شد، شرکت می‌کرد و در تشکیل دولت رجایی مشاور وی در تعیین وزیر علوم بود.
واعظ‌زاده از سوی دفتر تحکیم وحدت در شورای هماهنگی نمایندگان احزاب مانند جامعه روحانیت مبارز، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و ... شرکت می‌کرد و برای تشکیل دولت شهید رجایی برای تعیین وزیر علوم به شهید رجایی مشاوره می‌داد.
وی در دوران دفاع مقدس در جبهه‌های مبارزه با رژیم بعث عراق حضور داشت و پس از پایان جنگ برای ادامه تحصیل عازم کانادا شد و مدرک فوق لیسانس و دکتری خود را در رشته مهندسی برق از دانشگاه "کویینز" کانادا دریافت کرد و پس از بازگشت به ایران به عضویت هیئت علمی دانشکده فنی دانشگاه تهران درآمد.
واعظ‌زاده هم‌اکنون رئیس مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت است که برای چگونگی فعالیت‌های این مرکز در داخل و کشورهای منطقه و چگونگی فعالیت‌های مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت در زمینه اقتصاد و... به دفتر وی در مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت رفتیم که متن نیز حاصل گفت‌وگوی بیش از یک ساعته خبرگزاری تسنیم با واعظ‌زاده است:
* تسنیم: به عنوان سئوال اول، آقای دکتر! بفرمایید با توجه به اینکه اسناد مختلفی مانند سند چشم‌انداز، برنامه پنجم توسعه و ... در رابطه با توسعه و پیشرفت کشور وجود دارد، چه ضرورتی برای تشکیل مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت وجود داشت؟
- واعظ‌زاده: بسم الله الرحمن الرحیم. درباره ضرورت پیشرفت باید گفت که در شروع کار مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، تعریف پیشرفت اسلامی ایرانی را به بحث و بررسی صاحبنظران گذاشتیم و تقریباً به این اجماع رسیدیم که پیشرفت به معنای تحول جامعه ایران به سوی هدف‌های مطلوب، منطبق با ارزش‌ها و اصول اسلامی و با توجه به ویژگی‌ها و مقتضیات مردم و سرزمین ایران و تمدن ایرانی اسلامی است.
اینکه چرا پیشرفت کشور ضرورت دارد و چرا بعد از 3 دهه مطرح می‌شود را باید اینگونه پاسخ دهیم که کشور ما علی‌رغم اینکه در 34 سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی دستاوردهای بزرگی داشته ولی در کنار آن ناکامی‌هایی نیز دارد که برای یک ارزیابی منصفانه باید به ناکامی‌ها و دستاوردها درکنار هم توجه کنیم.
تامین استقلال سیاسی و امنیت کشور و موفقیت در تربیت نیروی انسانی و تولید علم، از دستاوردهای بزرگ و افتخارآفرین جمهوری اسلامی است؛ همچنین محرومیت‌زدایی نسبی و تأسیس زیر ساخت‌ها در حد خوبی در این 3 دهه انجام شده که هنوز باید ادامه پیدا کند. این موارد و بعضی موارد دیگر دستاوردهای بزرگ جمهوری اسلامی است ولی ما هنوز ناکامی‌های بزرگی نیز داریم.
به عنوان مثال هنوز اقتصاد کشور یک اقتصاد آشفته است. سیستم اداری، یک سیستم فشل و بسیار کهنه است و تبعیض و فساد و رانت در کشور وجود دارد. سرمایه اجتماعی شامل اعتماد در سطح جامعه و رضایت از موقعیت و وضعیت افراد در جامعه در حد مطلوب نیست. مشکلات فرهنگی زیاد و ناهنجاری‌های مختلف در جامعه وجود دارد.
این دستاوردها و ناکامی‌ها نشان می‌دهد که کشور در همه بخش‌ها یکسان جلو نرفته است؛ پیشرفت در جاهایی خوب بوده و در جاهایی خوب نبوده است. بنابراین در حرکت کشور توازن و متعادل وجود ندارد به تعبیر دیگر کشور مطابق یک برنامه جامع و هماهنگ جلو نرفته است.
بنابراین ما باید در زمینه‌هایی که خوب جلو نرفتیم، هماهنگ جلو برویم. اگر علم ما به صورت انفجاری در دنیا توسعه پیدا کرده، اقتصاد ما نیز باید جزء اقتصادهای عقب‌مانده نباشد. البته ممکن است اقتصاد در کشور ما در کوتاه مدت نتواند مثل علم در دنیا خوب بدرخشد ولی باید جزء اقتصادهای بالای متوسط دنیا باشد.
یکی دیگر از مسائل کشور این است که تقریباً در همه زمینه‌ها کاملاً بر روی خط مستقیم جلو نرفته و حرکت‌های زیکزاگی داشته‌است. به عنوان مثال در اقتصاد زمانی سیاست‌های دولتی کردن اعمال شد و زمانی دیگر در سیاست‌های بازار آزاد افراط شد و اقتصاد در نوسان افتاد و این نوسان‌ها باعث سردرگمی مردم و بازیگران عرصه اقتصاد شده است.
در مورد حرکت‌های زیگزاگی می‌توان به حوزه فرهنگ نیز اشاره کرد، زیرا در حوزه فرهنگ نیز نوسان دیده می¬شود. در حوزه فرهنگ با رفت و آمد دولت‌ها و مسئولان یا با غلبه فضاهایی که گاهی هم ریشه‌یابی نشد که از کجا آمد و بر کشور حاکم شد فضای فرهنگی کشور دچار نوسان و زیگزاگ می‌شود که اصلاً خوب نیست و باید در یک محدوده معینی از کار بدون زیگزاگ جلو برود، بنابراین یکی از ضرورت‌ها این است که باید حرکت کشور حساب شده باشد.
اینکه این مسئله بعد از سه دهه مطرح می‌شود، نیز حاصل همین تجارب است. تجارب و عبرت‌هایی که در این مدت به دست آمده ما را به این نتیجه رسانده که به برنامه‌ای جامع نیاز داریم. البته اگر 5 یا 10 سال قبل نیز شروع می‌کردیم، باز این سئوال مطرح بود که چرا حالا؟ بنابراین ما باید فرصت را غنیمت بشماریم و اکنون که رهبری انقلاب بر تهیه الگوی پیشرفت تاکید دارند وقت را تلف نکنیم و با یک شتاب معقول به دنبال تهیه یک برنامه جامع در کشور باشیم و آن را واقعاً اجرا کنیم.
پیشرفت امروز فقط یک امر مفید و یا مجاز نیست بلکه یک امر واجب برای کشور است، زیرا غیر از ضعف‌ها و اشکالاتی که نام بردیم، امروز پیشرفت شرط بقای کشور و نظام است. ما دستاوردهای عظیم معنوی، سیاسی و علمی داشتیم اما تثبیت این دستاوردها به این است که ما آثار این پیشرفت‌ها را در زندگی مردم ببینیم و نظام از این طریق کارآمدی خود را نشان دهد. اگر این دستاوردها نتوانند اوضاع معیشت، اشتغال، تولید ثروت، تسهیل امور اداری و ... را درست کنند، نظام به ناکارآمدی متهم می‌شود و یک نظام ناکارآمد دستاوردهای عظیم سیاسی، علمی و تربیت نیروی انسانی‌اش نیز در معرض خطر قرار می‌گیرد؛ در نتیجه پیشرفت برای کشور یک ضرورت عظیم و واجب است که باید با شتاب معقول انجام شود.
* تسنیم: آقای دکتر به بحث اقتصاد اشاره کردید؛ آیا مرکز برای فعالیت‌های اقتصادی کشور هم برنامه‌ای دارد؟ تاکنون چه کارهایی در زمینه اقتصادی انجام دادید؟ بحث اندیشکدهها به کجا رسید؟
- واعظ‌زاده: ما چند حلقه فکری تحت عنوان اندیشکده برای مباحث اقتصادی در نظر گرفتیم که اندیشکده اقتصاد به عنوان اولین اندیشکده تاسیس شد، البته اندیشکده‌های دیگر نیز در شرف تاسیس است.
به عنوان مثال اندیشکده‌های فضای کسب و کار و اندیشکده چرخه نوآوری نیز به زودی تاسیس می‌شود که ارتباط خیلی نزدیکی با اندیشکده اقتصاد خواهند داشت و به لحاظ اهمیتی داشتند اندیشکده¬های مجزایی را برای آنها درنظر گرفتیم.
در اندیشکده اقتصاد اعضا و هیئت رئیسه مشخص شدند و تاکنون در حدود بیست و چند نفر از شخصیت‌های دانشگاهی و چهره‌های راهبردی اقتصادی کشور که در دانشگاه‌ها صاحب کرسی هستند و یا تجارب مدیریت عالی در اقتصاد کشور داشتند با دیدگاه‌های مختلف و معتقد به انقلاب اسلامی حضور دارند و هیات‌رئیسه این اندیشکده متشکل از 5 نفر از همکاران اقتصاددان نیز با نظرخواهی از این جمع، انتخاب شده است.
تاکنون اندیشکده اقتصاد و هیات رئیسه آن چند جلسه برگزار کرده و در این جلسات به این نتیجه رسیده که تهیه الگوی اسلامی ایرانی اقتصاد ضروری و امکان پذیر است. همچنین معلوم شد که دیدگاه‌های صاحبنظران در این مورد متفاوت و متفرق است پس انجام کار دشوار است. مقرر شد که از ظرفیت فکری گسترده کشور استفاده شود. همچنین قرار شد به تحقیقات و برنامه‌ریزی‌ها و تجارب متنوع گذشته استفاده شود و از دوباره کاری پرهیز گردد. موضوع دیگر فراهم ساختن فضای تضارب آرا و آزاد اندیشی واقعی است که مورد تأکید قرار گرفت. مقرر شد اندیشکده نقش مستمر و پایدار به عنوان اتاق مدیریت و راهبری فکری داشته باشد و به کسب دستاوردهای مشخص بر طبق یک زمانبندی معین اهتمام کند. بر این اساس تدوین این مبانی اسلامی اقتصاد در اولویت قرار گرفت. همه کارهای اساسی که در کشور درباره مبانی اقتصاد اسلامی انجام شده در اندیشکده مطرح می¬شود. این کار شروع شده و یک مجموعه از مبانی در اندیشکده مطرح و مورد بحث واقع شده است.
* تسنیم: آقای دکتر لطفا به برخی از مواردی که در اندیشکده اقتصاد مطرح شده است، اشاره کنید.
- واعظ زاده: یک مشکل اساسی تصمیمات و اقدامات اقتصادی کشور نداشتن مبانی مستحکم و مورد اعتماد بوده است. از اینرو در هوای نکات مثبتی که در مکاتب اقتصادی دیگر دیده‌اند به سوی اقتباس از آن¬ها رفته‌اند و متاسفانه تبعات منفی آن گریبان کشور را گرفته است. مثلاً به امید اجرای عدالت به اقتصاد سوسیالیستی توجه شده و به اقتصاد دولتی رسیده شده یا در هوای رشد و رونق اقتصادی به اقتصاد لیبرالیستی توجه شده اما کار به تبعیض و تورم ختم شد و زیگزاکی بر تصمیمات و رفتار دولت‌ها در بخش اقتصاد حاکم شده است و مردم و بازیگران اقتصادی را سردرگم کرده است. تصمیم‌گیری نسبت به مبانی اقتصادی الگو کشور را از این وضع نجات خواهد داد و اساس تصمیمات و سیاست‌های اقتصادی را تعیین خواهد کرد.
* تسنیم: با توجه به اینکه سند بالادستی برای برنامه‌های کشور تحت عنوان سند چشم انداز 20 ساله جمهوری اسلامی است و باید برنامه‌ها در جهت نیل به این سند باشد، آیا با این برنامه‌ها و اصولی که فرمودید، حرکت‌ها و پیشرفت‌ها در حوزه اقتصاد با شتاب بیشتری به سند چشم‌انداز می‌رسد؟
- واعظ زاده: سند چشم‌انداز یک سند خوب و مفید کشور است و در طراحی الگوی اسلامی برای پیشرفت مورد توجه و استفاده قرار خواهد گرفت ولی الگوی پیشرفت چشم‌اندازهای متعدد و دوربردی را پیشنهاد خواهد داد و مسیر رسیدن به این چشم‌اندازها را نیز مشخص می‌کند و این کاری است که در سند چشم‌انداز انجام نشده است.
*تسنیم: آیا ممکن است با برنامههایی که اندیشکده‌های مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت انجام می‌دهند، ما زودتر از زمان سال 1404 به موارد مطرح شده در سند چشم‌انداز برسیم؟
- واعظ زاده: در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، مبانی و اصول حرکت اقتصادی کشور تعیین می‌شود و مسیر اقتصاد از وضعیت زیگراکی خارج می‌شود. در نتیجه حرکت روان‌تر و سریع‌تر خواهد شد و از این-نظر امکان رسیدن زودتر به هدف‌های چشم انداز وجود دارد. اما اگر در حرکت به سوی چشم‌انداز عقب افتادگی نسبت به زمانی که تا کنون سپری شده وجود داشته باشد موضوع تفاوت خواهد کرد.
* تسنیم: همیشه موانع زیادی در مسیر پیشرفت وجود دارد، به عنوان مثال تحریم‌ها می‌تواند موانعی برای پیشرفت به وجود آورد. در مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت چه تدابیری برای رفع موانع و چالش‌های پیش روی پیشرفت در نظر گرفته شده است؟
- واعظ زاده: تحریم‌ها، مشکلی است که از خارج بر اقتصاد کشور تحمیل می‌شود و الگوی پیشرفت باید راه‌حل‌هایی ارائه دهد که حرکت اقتصادی کشور را علی‌رغم این مانع در یک بستر پایدار به جلو ببرد ولی ما مشکلات داخلی هم زیاد داریم که باید برطرف شود و راه برطرف کردن آن را باید در الگو ارائه کرد.
یکی از مشکلات، عدم وجود گفتمان پیشرفت است. امروز در جامعه ما پیشرفت به عنوان یک امر ضروری و برجسته تلقی نمی‌شود و بیشتر به حاشیه‌های سیاسی پرداخته می‌شود. باید این حاشیه‌ها را کم کنیم. نیروی ذهن و فکر جامعه و توجه رسانه‌ها را به پیشرفت کشور معطوف کنیم و راه حل مسائل اساسی و واقعی جامعه را مورد بحث و بررسی قرار دهیم و گفتمان پیشرفت را در جامعه براه اندازیم. یکی دیگر از مشکلات کمبود تفکر برنامه¬ای است. تفکر غیر برنامه‌ای منجر به ساده گرفتن کارها در شروع امر و سپس برخورد با مشکلات در عمل و پناه بردن به تصمیمات فوری و بدون پشتوانه علمی می¬شود و کار را به مسیرهای اشتباه و طولانی و پر هزینه می‌کشاند.
یکی دیگر از مشکلات ما در زمینه پیشرفت، عدم وجود نوآوری کافی در حل مسائل اجتماعی و کلان کشور است. در حال حاضر چرخ نوآوری در کشور برای کالاها و خدمات به تدریج در حال راه افتادن است و جوان‌ها به تدریج راه نوآوری را با اختراعات و ابداعات خود یاد می‌گیرند ولی جای نوآوری در تصمیم‌های بزرگ و سیاستگذاری‌های کشور، در اقتصاد، سیاست خارجی، فرهنگ و امور اجتماعی خالی است و محافظه‌کارانه عمل می‌کنیم.
بنابراین از یک طرف در حل مسائل اساسی محافظه‌کاری مشاهده می‌شود و طرح‌های ابتکاری و نوآورانه کم دیده می¬شود و از طرف دیگر نیز طرح‌هایی داریم که به ظاهر جدید است ولی عقبه علمی و دانشگاهی و حوزوی مطلوبی ندارد.
مرکز مجموعه‌های نخبگانی و تصمیم‌سازی را در سطح عالی گردهم آورده تا در یک محیط علمی به بررسی مسائل اساسی کشور و پیدا کردن راه حل‌های اصولی و نوآورانه آنها در چارچوب الگو بپردازند این مجموعه‌ها بسته و محدود نیست و با تشکیل حلقه‌ها و کانون‌های فکری داوطلبانه در موسسات علمی و غیره که مورد حمایت مرکز قرار می¬گیرد در حال گسترش است.
* تسنیم: به دو مورد "نخبگان" و "نوآوری" اشاره کردید، تاکنون چه اقداماتی برای فراهم شدن بیشتر بستر "نوآوری" در کشور انجام دادید؟
- واعظ زاده: در ارتباط با حضور نخبگان در عرصه پیشرفت کشور با یک وضعیت دوگانه‌ای مواجه هستیم. از یک طرف، وقتی که رهبر فرزانه انقلاب اسلامی بر ضرورت پیشرفت سریع کشور تاکید و تهیه یک الگو را در این زمینه مطرح کردند، امید زیادی در بین نخبگان ایجاد شد که بالاخره کشور با یک تفکر جامع و با همفکری نخبگان نظم خواهد گرفت.
صاحبنظران در نشست اندیشه‌های راهبردی که در محضر رهبر معظم انقلاب با موضوع پیشرفت کشور برگزار شد، برنامه‌ریزی جامع، بلندمدت و اساسی را برای پیشرفت کشور مطالبه کردند و رهبری نیز مقرر کردند که مرکز الگوی پیشرفت برای این¬منظور تأسیس شود تا با مشارکت گسترده استادان و صاحبنظران و جوانان فکور الگوی پیشرفت کشور را تهیه کند. بنابراین نخبگان، یک برخورد رضایتمندانه و امیدبخش با موضوع داشتند که کشور به‌صورت برنامه‌ای و علمی اداره شود.
از سوی دیگر به دلیل اینکه ما تجارب و عبرت‌های متعددی در طول سال‌های قبل و بعد از انقلاب از برنامه‌ریزی‌های بد یا اجرا نشدن برنامه‌ها داشتیم این سئوال نیز وجود دارد که اگر این برنامه تهیه شد، به سرنوشت بعضی از برنامههایی که تهیه شده بود ولی اجرا نشد و یا درست نظارت و ارزیابی انجام نشد و گزارش ارزیابی‌های آن ارائه نشد، دچار نمی‌شود؟ پاسخ به این سوال بستگی به مشارکت گسترده صاحبنظران در تهیه الگو و گفتمان‌سازی آن در سطح جامعه و نیز آگاهی و جدیت مجریان نسبت به حرکت برنامه¬ای کشور دارد.
* تسنیم: آیا برای مسئله نوآوری، برنامه‌ای را تنظیم کردید؟
- واعظ زاده: یکی از نکات مورد توجه این است که یک برنامه تقلیدی ارائه ندهیم، یعنی همان مشکلاتی که در بعضی برنامه‌های گذشته وجود داشت، در این برنامه به وجود نیاید؟ به عبارت دیگر پرهیز کنیم از این که از این طرف و آن طرف برنامه‌ای را کپی کنیم و یک عنوان اسلامی هم بر آن بگذاریم و تحویل دهیم ولی واقعاً برنامه¬ای باشد که راه حلی برای مسائل و مشکلات ما ارائه ندهد و فقط یک آیه و روایتی در ابتدای آن برنامه بگذاریم و بعد برنامههایی که در جاهای دیگر دنیا با یک مبانی کاملاً متفاوت از مبانی ما و برای شرایط و مسائل دیگری اجرا می‌کنند را بیاوریم؟ اینها نگرانی‌هایی است که نخبگان ما با توجه به تجارب تقلید دارند که واقعا باید از اینها پرهیز کنیم.
در طراحی الگو باید از روش‌ها، عملیات و به‌طور کلی از دستاوردهای بشری که متناسب با مبانی ما باشد در ساختاری که خودمان طراحی می‌کنیم، استفاده کنیم ولی مهمترین نوآوری الگو در مبانی و ساختار کلی آن است.
به عبارت دیگر نوآوری اصلی در تعیین مسیر شاهراه پیشرفت کشور است و اینگونه نیست که نوآوری اصلی در جزئیات و عناصر مختلف الگو باشد. تاکنون کشور نتوانسته است شاهراه اصلی حرکت خاص ایران اسلامی را تعیین کند.
البته اولین قدم‌های این کار برداشته شده و الان در این مرحله هستیم که متوجه شویم پیشرفت ما چه فرقی با توسعه‌ای که در کشورهای صنعتی صورت گرفته است، دارد؟ چه تشابهات و تفاوت‌هایی وجود دارد و چه ارتباطی با خصوصیات و روحیات مردم با مقتضیات تاریخی، فرهنگی و اقلیمی دارد؟
در این موارد است که باید نوآوری کنیم و وقتی نوآوری کردیم نیز مواظب باشیم که در عمل باید تفاوت ایجاد شود و اینگونه نباشد که بگوییم مبانی پیشرفت ما، مبانی اسلامی است ولی حرکت کشور مانند سابق باشد و مانند یک توسعه معمولی که در یک جای دنیا اتفاق افتاده است، خود این مسئله نوآوری می‌خواهد که چگونه مبانی اسلامی و نیازهای ایرانی خود را در عمل نیز دنبال کنیم.
*تسنیم: مقالاتی که تاکنون ارائه شده است بیشتر به ریشه‌یابی مشکلاتی که بر سر راه نوآوری وجود دارد، می‌پردازد. حال اینکه برای حل این مشکلات چه مقاله‌هایی در اندیشکدهها ارائه شده است؟
- واعظ زاده: هر مرحله از کار تهیه الگوی پیشرفت را بر اساس اسنادی است که مراکز علمی و صاحبنظران تدوین می‌کنند، انجام می‌شود. نشست‌های علمی و کاری نیز وجود دارد که مقالات علمی برای استفاده در الگو در آن ارائه می‌شود و هدف فقط دانش‌افزایی نیست، هدف آن است که الگو تهیه شود بنابراین مقالاتی که تنظیم می‌شود، مطالعه و کدگذاری می‌شود سپس از آن در تهیه بخش‌های مختلف الگو استفاده می‌شود.
این کار تاکنون دو مرحله پیش¬رفته است؛ مرحله اول، نقشه راه بود که چه کاری باید انجام دهیم تا به الگو برسیم و اصلاً روش تهیه این الگو چیست و در این مرکز باید چه کاری انجام دهیم و از کجا باید شروع کنیم و این مسائل چه ارتباطی با یکدیگر دارند؟ به عبارت دیگر فرآیند تهیه الگو چیست؟
برای این منظور در اردیبهشت سال 1391 کنفرانس علمی پرمحتوایی برگزار شد که حدود 500 نفر از شخصیت‌های مهم حوزه و دانشگاه بیش از 100 مقاله ارائه دادند و این مقاله‌ها داوری شد سپس مقاله‌های کنفرانس مطالعه و کدگذاری شد و با برجستگان آنها مصاحبه‌های عمیق به عمل آمد و در نهایت نقشه راه و مراحل تهیه الگو به¬دست آمد و شورای عالی مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت آن را تصویب کرد.
از این رو، الان دقیقاً می‌دانیم که چه کاری باید انجام دهیم و هیچ ابهامی نیست که چه مراحلی وجود دارد، مراحل مهم دیگر مبانی است. برای تهیه مبانی نیز فراخوان شد و سازوکاری طراحی شد تا دومین کنفرانس در اردیبهشت‌ماه 1392 برگزار شود که مقالات آن به کنفرانس رسیده است.
*تسنیم: تاکنون چند مقاله در این زمینه ارائه شده است؟
-واعظ‌زاده: آمار دقیق را از دبیر کنفرانس باید دریافت نمائید اما می‌توانم بگویم که استقبال خوبی شده و خیلی بیشتر از کنفرانس قبلی مقاله به دبیرخانه کنفرانس دوم رسیده است.
* تسنیم: نقش نخبگان چقدر در پیشرفت کشور موثر است؟ تاکنون چه اقداماتی برای جذب نخبگان و استفاده از ظرفیت‌ها و استعدادهایی که آنان دارند، صورت گرفته است؟
-واعظ‌زاده: همان‌طور که مقام معظم رهبری فرمودند باید مدیریت تحولات کشور در دست نخبگان دانشگاهی و حوزوی باشد، زیرا پیشرفت را درواقع تحول و تغییر مطلوب می‌دانیم. پس معلوم است که مدیریت این پیشرفت باید در اختیار نخبگان حوزوی و دانشگاهی باشد که تعداد این نخبگان نیز در جامعه امروز ایران کم نیست.
یکی از اشکالات بزرگ در کشور این است صاحبنظران و نخبگان کشور در طراحی خطوط اصلی اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی و سیاسی تأثیر و مشارکت کافی ندارند. اولین هدف ما رفع موانع و مهیا کردن زمینه برای مشارکت نخبگان در طراحی الگوی پیشرفت کشور است و بعد از آن باید مدیریت پیشرفت را هم به آنها بسپاریم، بنابراین اکنون در مرحله‌ای هستیم که باید نخبگان کشور را برای تهیه الگو فرا بخوانیم.
* تسنیم:چند نفر در این زمینه با شما همکاری می‌کنند؟
- واعظ‌زاده: این کار در چند قالب انجام می‌شود؛ یکی در قالب اندیشکدهها است که این اندیشکدهها حلقه‌های فکری هستند که در طراحی الگو، مدیریت پژوهش، نظریه‌پردازی برای الگو و در گفتمان‌سازی الگو نقش دارند.
تعدادی از شخصیت‌های دانشگاهی و حوزوی که تخصص در خود برجستگی خاصی دارند، کسانی که مدیریت‌های عالی در کشور داشته¬اند و از شخصیت‌های راهبردی به شمار می‌آیند و تعدادی از جوان‌ها در این حلقه‌ها حضور دارند.
هر کدام از این حلقه‌ها، 15 تا 25 نفره هستند که برخی از آنها جلسات و بحث‌های خود را شروع کردند و تعدادی دیگر نیز در شرف تاسیس است. این سازوکاری برای مشارکت دادن نخبگان در طراحی الگو اسلامی ایرانی پپیشرفت است.
قالب دیگر حلقه‌های الگو است که اینها در هر جای کشور می‌تواند تاسیس شود. هر کدام از این حلقه‌ها جمع‌هایی است که در دانشگاه و حوزه علمیه یا هرجای دیگر تشکیل می‌شوند و بر روی مباحث مختلف بحث و بررسی می‌کنند و نتایج آن را در اختیار اندیشکدهها و مرکز الگوی اسلامی قرار می‌دهند. به تازگی ضوابط تأسیس این حلقه‌ها و کانون‌ها تهیه شد و امیدوار هستیم در طول یکسال آینده یکصد حلقه خودجوش با حمایت مرکز تشکیل شود.
سومین قالب نیز کنفرانس‌هایی است که سالانه برگزار می‌شود و شخصیت‌های علمی، مقالات خود را به آنها می‌فرستند. در این قالب سازوکاری نیز برای جوان‌ها پیش‌بینی شده است. در کنگره پیشگامان پیشرفت جوانان نظرات خود را تدوین و ارائه می‌کنند و سپس با یکدیگر بحث و تبادل نظر می‌کنند که در نهایت حاصل آن جلسات در الگو استفاده می‌شود.
* تسنیم: با توجه به تاسیس اندیشکده اقتصاد، آیا در نظر دارید اندیشکده‌های دیگری نیز تاسیس شود؟
- واعظ‌زاده: کل موضوعات مربوط به پیشرفت 28 موضوع است که برای این موضوعات 28 اندیشکده تاسیس خواهیم کرد. تاکنون حدود پانزده اندیشکده که مباحث اساسی پیشرفت را بررسی می‌کنند، تاسیس شده و بقیه اندیشکدهها نیز در موقع مقتضی تشکیل خواهد شد.
اندیشکده‌هایی که تاکنون تاسیس شده است مربوط به مباحث کلانی از جمله مبانی الگو، عدالت، اقتصاد، خانواده و غیره است و اندیشکده‌های دیگری شامل چرخه نوآوری، فضای کسب‌وکار و انرژی تشکیل می‌شود.
* تسنیم: آیا تا کنون دیدار خصوصی با مقام معظم رهبری داشته‌اید که ایشان دستور خاصی به شما بدهند؟
- واعظ‌زاده: مقام معظم رهبری هرکجا که لازم بدانند رهنمودهای لازم را به طور حضوری یا مکتوب ارائه می¬فرمایند. اساسنامه مرکز را تصویب و ابلاغ فرمودند. در اساسنامه خطوط حرکت مرکز و طراحی و جایگاه الگو به روشنی مشخص شده است. البته تاسیس مرکز هم با حکم رهبری بود و شورای‌عالی و رئیس مرکز را نیز رهبری معین فرمودند و گزارش پیشرفت کار نیز خدمت ایشان ارائه می‌شود و خواهد شد. انشاءالله الگو هم تقدیم ایشان خواهد شد که هرگونه صلاح بدانند تصویب و ابلاغ خواهد شد.
* تسنیم: موضوع پیشرفت چقدر می‌تواند با زندگی مردم عجین باشد؟ وقتی توده‌های مردمی از موضوع یا طرحی حمایت می‌کنند از طرفی باعث می‌شود که برخی از مسئولین حرکتشان را شروع کنند و از سوی دیگر اینکه خودِ مردم هم یکسری مشکلاتی که ممکن است بر سر راه باشد را بدارند. موضوعات الگو چقدر با زندگی مردم ارتباط دارد؟
- واعظ‌زاده: سوالتان بسیار خوب است. اگر پیشرفت کشور فقط به‌وسیله نخبگان طراحی و فقط به وسیله مدیران دولتی اجرا شود، این پیشرفت مطلوب نیست. چون ما پیشرفت را "تحول اجتماع به سمت هدف‌های مطلوب" تعریف کردیم. اجرای یک بخش از این طراحی در اختیار دولت و در اختیار بخش‌های حاکمیتی است و بخش مهم در اختیار خود مردم است.
بنابراین در طراحی الگوی پیشرفت این بخش که دستوری نیز نخواهد بود، حتماً باید دیده شود. یعنی اگر بخواهید سطح زندگی را بهبود دهید، نمی‌توانید بخشنامه به مردم ابلاغ کنید و باید یک برنامه‌ای ریخته شود که با استقبال و با مشارکت خود مردم، عملی شود.
یکی از مسائل مهم این است که مردم به پیشرفت کشور و به الگوی آن دلبسته باشند و مشارکت داشته باشند؛ شرطش هم این است که مسائل مردم در آن مطرح شود. درست است که نخبگان نقش درجه اول را در طراحی الگو دارند ولی اگر نخبگان دغدغه‌های خودشان را فقط در این الگو ببرند، هیچ‌وقت این الگو، الگوی مردمی نخواهد شد. اینکه رهبری فرمودند مدیریت تحولات کشور به‌دست نخبگان دانشگاهی باشد، اینها باید مسائل و مشکلات مردم را مدیریت کنند.
ممکن است یک گروه نخبگانی توسعه سیاسی را بپسندند و گروه توسعه اجتماعی را. پیشرفت کشور به این طریق مردمی نمی‌شود. در طراحی نخبگان باید ببینند مسائل و مشکلات و حساسیت‌های مردم چیست و آن را به صورت علمی تعریف و راه‌حل برایش پیدا کنند.
یکی از اشکالات ما در برنامه‌های بلندمدت کشور این است که مردم نمی‌توانند با برنامه ارتباط برقرار کنند. مردم فکر می‌کنند که این شاخص‌هایی که تعریف می‌شود و غالباً تخصصی است، متعلق به دولتمردان و برنامه‌ریزان است و مسائل و مشکلات روزمره‌شان هم مال خودشان است؛ درحالی که نباید اینگونه باشد و همین مسائل و مشکلات مردم باید درقالب برنامه پیشرفت حل شود.
وقتی می‌گوییم بیکاری، بیکاری کجاست؟ فقط منظور درصد بیکاری در کشور نیست. بیکاری در خانواده‌هاست و بچه‌هایی که از دانشگاه‌ها بیرون می¬آیند. باید ببینیم بیکاران چه کسانی هستند و چه ترکیب و سن و سالی دارند؟ و چگونه می‌شود به آنها کمک کرد؟ بنابراین برای اینکه مردم دلبسته و علاقه‌مند شوند و در اجرای الگو مشارکت کنند، باید مسائل اساسی جامعه در طراحی آن مورد توجه قرار گیرد و مشکلات مردم حل شود.
خوشبختانه با توسعه آموزش‌عالی در کشور و تربیت نیروی انسانی اکنون بیش از 10 میلیون دانشجو و دانش‌آموخته جوان دانشگاهی داریم که اینها از مردم هستند و صاحب‌نظرند و می¬توانند از طریق مختلف در طراحی الگو نظر بدهند.
ما از طریق این اندیشکدهها، حلقه‌ها، کنفرانس، کنگره پیشگامان پیشرفت و کارهای دیگری که باید انجام شود، تعداد بیشتری نیرو را به همکاری دعوت می‌کنیم تا این برنامه واقعی و مردمی شود.
اگر مردم به این برنامه دلبسته شوند و منتظر اجرایش باشند و آن را به نفع خودشان و حلال مشکلات ببینند، برنامه ضمانت اجرا پیدا می‌کند. برخی از برنامه‌های کشور به درستی اجرا نشده چون در اتاق‌های دربسته تدوین شده و یک دولتی آن را تهیه و یک مجلسی هم آن را تصویب کرده ولی با تغییر دولت و مجلس، دیگر کسی نسبت به آن برنامه تعصب ندارد و مردم هم که در جریان آن نبودند، از آن تنها یک مصوبه قانونی و ابلاغ شده می‌ماند که کسی دنبال آن نیست.
اگر مردم و نخبگان در جریان برنامه‌ها باشند، حتی اگر دولت عوض شود، استادان دانشگاه، مدرسان حوزه، دانشجویان و فارغ‌التحصیلان و همه مردم هستند، بنابراین مطالبه برای اجرای برنامه تداوم می‌یابد، ضمن اینکه در مرحله برنامه‌ریزی با توجه به جذب فکر بیشتر، طراحی بهتر صورت می‌گیرد و در مرحله اجرایی نیز، ضمانت محکم‌تری دارد، بنابراین گفتمان پیشرفت اینگونه شکل می‌گیرد که مردم در برنامه حضور داشته باشند.
گفتمان پیشرفت باید مثل گفتمان انقلاب و دفاع مقدس باشد که ضرورت و اهمیتش برای همه روشن بود و کسی درباره آن ابهامی نداشت. بحث و گفتگو و دلبستگی نسبت به پیشرفت باید به میان مردم بیاید و معلوم شود که اگر این سرمایه‌های عظیم کشور که راکد مانده، به کار گرفته شود، به کجا خواهیم رسید.
متاسفانه این سرمایه‌های عظیم نیروی انسانی که تربیت شده، این منابع طبیعی کم نظیر ما و موقعیت سوق‌الجیشی ارزشمند کشور، درست به کار گرفته نمی‌شوند و نوعی اتلاف منابع صورت می‌گیرد. در حالی که برخی کشورهای رقیب ما با سرعت جلو می‌روند. این وضعیت مثل این می‌ماند که ساختمانی آتش گرفته و شما بی‌خیال باشید.
عزم و روحیه پیشرفت را هنوز به نحو مطلوب نمی‌بینیم اما خوشبختانه مردم ما در مقایسه با مردم بسیاری از کشورهای دیگر بلندپروازند. مردم بلندهمت‌اند و به یک آب باریکه قانع نیستند. اکنون که رهبری الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت را مطرح فرمودند و نخبگان به مرکز می‌پیوندند. امید داریم که گفتمان و فضا و ذهنیت همکاری مردمی ایجاد شود و انشاءالله کشور به صورت دسته‌جمعی به سمت هدف‌های بلندی که اجمالاً در ذهن همه ایرانی‌‌ها هست، حرکت کند و همینطور که در برخی از زمینه‌ها در دنیا دست برتر را پیدا کردیم در بقیه زمینه‌ها هم به رتبه‌های برتر برسیم.
*تسنیم: چند درصد احتمال دارد همین برنامههایی که دارید خاص دغدغه‌های مردم و چند درصد با دغدغه‌های مردم سازگار است. بحث اندیشکده‌های اقتصاد شاید یکی از دغدغه‌های مردم باشد.
- واعظ‌زاده: سعی ما بر این است که همه الگو متوجه دغدغه‌های اساسی مردم باشد. برای این کار باید الگو را کامل کنیم. اینگونه نیست که مستقیماً شما وارد مباحث اجرایی شوید که همین امروز در جامعه در حال اتفاق است. این کار مدیران اجرایی است آنها هم باید با یک عقبه فکری مشکلات را حل کنند.
این الگو یک برنامه درازمدت است اما این برنامه درازمدت باید مسائل مردم و مسئله توازن دخل و خرج مردم، مسئله رفاه مردم، مسئله هنجارهای فرهنگی و اجتماعی و نظایر آن را درست کند.
امروز مسئله مردم، نظام اداری کشور است که اعصاب همه را خرد کرده و باید
درست شود. علاوه بر این باید همینطور که الان آموزش‌عالی ما توسعه پیدا
کرده و هر کسی می‌خواهد وارد آموزش‌عالی شود می‌داند که باید چکار کند و
کدام نوعش را می‌خواهد، اشتغال هم اینگونه شود. اشتغال الان اینطوری نیست.
برای یک جوان آماده به کار معلوم نیست چند نوع اشتغال داریم؟ شاغل شدن
چگونه است؟ اگر برای خودش می‌خواهد کار کند، چه مقدماتی لازم دارد؟ اگر
برای دیگران می‌خواهد کارکند چه گزینه‌هایی دارد؟
در بعضی از کشورها شاغل شدن مثل ورود به آموزش‌عالی است و همه چیز در آن
روشن است. می‌توانید تصورش را بکنید که چطور ممکن است بحث اشتغال مثل
آموزش‌عالی برای همه روشن باشد؟ فردی که از دبیرستان فارغ‌التحصیل می‌شود
تصمیم می‌گیرد که به علمی-کاربردی، دانشگاه دولتی یا دانشگاه غیرانتفاعی
برود. شانس‌های خود را امتحان کرده و در یکی از اینها وارد شده و مشخص است
که می‌خواهد چه کار کند و چند واحد باید بردارد. همه این موارد روشن است
درحالی که اوایل انقلاب اینها روشن نبود و جمعیت عظیمی بیرون از آموزش‌عالی
می‌ماندند و نمی‌دانستند که باید چکار کنند. قبلاً دیپلمه بیکار داشتیم و
حالا دیپلمه بیکار نداریم و لیسانس بیکار داریم. این دغدغه بزرگ جوانان و
مردم است. الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت الگوی اشتغال و تبدیل علم به ثروت را
مشخص می‌کند.
مثال دیگری که می توان زد، حضور در عرصه سیاسی است. اکنون فضا برای دانشجو یا استاد ما که در عرصه سیاسی می‌خواهد ابراز نظر کند، روشن نیست. باید خیلی روشن‌تر از این باشد و در عین حال که مصالح کشور حفظ می‌شود، نشاط در محیط‌های روشنفکری وجود داشته باشد. برای رسیدن به این وضعیت باید سازوکارهایی لحاظ شود؛ الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت باید اینها را در سطح کلان روشن کند.
* تسنیم: فعالیت‌های شما روی همین محور است؟
- واعظ‌زاده: این یک برنامه جامع که این¬ها فقط بخشی از مسائلی است که در الگو به آن پرداخته می-شود. باید اینها و بخش¬های دیگری که فرصت ذکرش در این¬جا نبود با یکدیگر هماهنگ شود تا برنامه‌ای که هم از جهت مبانی، اساس درستی داشته باشد و هم مسائل و مشکلات مردم را جواب دهد، تهیه شود. این کاری است که شروع شده و امیدواریم که با همت همه و با هدایتی که رهبری دارند و دعای خیر و مشارکت مردم و نخبگان با شتاب معقول به سرانجام برسد.
*تسنیم: در الگوی پیشرفت برنامه‌ای برای کشورهای بیداری اسلامی منطقه وجود دارد؟
- واعظ‌زاده: این الگو اتفاقاً امروز
نیاز اساسی کشورهایی است که نهضت بیداری‌شان به نتیجه رسیده و یک مرحله‌اش
را با موفقیت پشت سر گذاشته¬اند. در یکی از کشورها مقالات ما را خواستند
تا ترجمه کنند و با آنها همکاری می¬کنیم. آنها به دستاوردهای ما درباره
الگو احتیاج دارند تا بتوانند با استفاده از آن الگوی پیشرفت اسلامی خودشان
را تهیه کنند.
آن¬ها به دنبال این هستند که تجربه ایران با این همه دستاوردهای بزرگ و
مثبت و با این همه مشکلات و موانع چه بوده است؟ الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی
یک نقش الهام‌بخش و موثر در بیداری اسلامی هم خواهد داشت.
