«زهره جان می‌دهد، مسئولان نظاره‌گرند؛ حقابه هندیجان کجاست؟» /*زهره را به حال خودش رها نکنید!*
یونس آبادی- خوزنیوز، رودخانه زهره، شریان حیاتی هندیجان، بار دیگر در برابر چشمان مردم و کشاورزان این شهرستان رو به خشکی رفته است؛ رودخانه‌ای که تنها یک هفته پس از بارندگی، دوباره بخش‌هایی از بستر آن بی‌آب شده و نگرانی‌ها درباره آینده کشاورزی، معیشت روستاییان و حیات زیست‌محیطی منطقه را افزایش داده است.
این وضعیت دیگر یک اتفاق مقطعی یا صرفاً پیامد کم‌بارشی نیست که بتوان با چند جمله درباره خشکسالی از کنار آن عبور کرد. پرسش اصلی اینجاست که با وجود احداث سدهای متعدد، کانال‌های انتقال آب و تأسیسات انحرافی در بالادست، چرا هنوز سهم رودخانه زهره و حقابه کشاورزان پایین‌دست به‌درستی تأمین نمی‌شود؟
سال‌هاست مردم هندیجان شاهد احداث سازه‌های آبی، توسعه کانال‌ها و تغییر مسیر جریان آب در حوضه زهره هستند؛ از سد کوثر و سد آسک گرفته تا کانال شهید رجایی و در سال‌های اخیر سد چم‌شیر. اما حاصل این همه سازه و هزینه برای کشاورز هندیجانی چه بوده است؟ آیا قرار بود با این پروژه‌ها مدیریت منابع آب بهبود پیدا کند یا قرار است زمین‌های کشاورزی پایین‌دست، قربانی اولویت‌های آبی مناطق دیگر شوند؟
*سد چم‌شیر؛ توسعه برای چه کسی؟*
سد چم‌شیر با هدف‌هایی از جمله تنظیم جریان آب رودخانه زهره، کنترل سیلاب، تأمین آب و تولید برق احداث شده است؛ پروژه‌ای بزرگ که از همان مراحل مطالعاتی و اجرایی با بحث‌ها و نگرانی‌هایی درباره پیامدهای زیست‌محیطی، کیفیت آب مخزن و تأثیر آن بر پایین‌دست همراه بود.
حالا که این سد به مرحله بهره‌برداری رسیده، سؤال مهمی پیش روی مسئولان قرار دارد: سهم واقعی هندیجان از این پروژه چیست؟
اگر قرار است آب در بالادست ذخیره و مدیریت شود، چرا نتیجه این مدیریت نباید در پایین‌دست نیز به شکل جریان پایدار رودخانه، تأمین حقابه و رونق کشاورزی دیده شود؟ مگر هندیجان بخشی از همین حوضه آبریز زهره نیست؟ آیا کشاورزان این شهرستان نباید از نخستین بهره‌مندان مدیریت منابع آب باشند؟
مسئله مخالفت با اصل توسعه یا ساخت سد نیست؛ مسئله این است که توسعه‌ای که به قیمت تشنگی زمین‌های قدیمی کشاورزی و تضعیف حقابه مردم تمام شود، چه نسبتی با عدالت در توزیع منابع آب دارد؟
نکته قابل تأمل اینکه مسئولان شرکت آب و برق خوزستان پیش‌تر در دفاع از ضرورت احداث سد چم‌شیر، بر امکان تنظیم جریان رودخانه و بهبود کیفیت آب در پایین‌دست تأکید کرده بودند. در مقاله‌ای که از سوی معاون اجرایی طرح سد و نیروگاه چم‌شیر منتشر شده، به نقش این سد در مدیریت جریان‌های سیلابی و دوره‌های کم‌آبی اشاره شده است. بنابراین امروز انتظار مردم هندیجان این است که آثار عملی این مدیریت در بستر رودخانه نیز دیده شود.
*بارندگی آمد، اما زهره دوباره تشنه شد!*
موضوع نگران‌کننده‌تر این است که حتی بارندگی‌های اخیر نیز نتوانسته‌اند جریان آب را برای مدت قابل قبولی در رودخانه حفظ کنند. چگونه ممکن است تنها چند روز پس از بارندگی، دوباره شاهد خشک شدن بستر رودخانه باشیم؟
آیا برداشت‌های بالادست کنترل می‌شوند؟ آیا دریچه‌های سدها و بندهای انحرافی براساس برنامه‌ای مشخص باز و بسته می‌شوند؟ چه نظارتی بر میزان برداشت آب از مسیر رودخانه وجود دارد؟ آیا کشاورزان بالادست و پایین‌دست از سهم عادلانه برخوردارند یا هر منطقه‌ای که دسترسی بیشتری به منابع و امکانات دارد، سهم بیشتری از آب می‌برد؟
سازمان آب و برق خوزستان پیش‌تر از تشکیل جلسه توزیع عادلانه آب در حوضه زهره با حضور نمایندگان هندیجان، امیدیه و بهبهان خبر داده و حتی از تشکیل گروه نظارتی برای اجرای مصوبات سخن گفته بود. همچنین هم‌زمان با آن نشست، رهاسازی آب از سد چم‌شیر آغاز شده بود. حالا باید پرسید نتیجه آن جلسات و نظارت‌ها چه شد و چرا مردم هندیجان همچنان شاهد بی‌آبی رودخانه هستند؟
*حقابه هندیجان کجاست؟*
کشاورزی هندیجان سال‌هاست با مشکل کمبود آب دست‌وپنجه نرم می‌کند. کشاورزانی که برای آماده‌سازی زمین، تهیه بذر، کود، سوخت، ماشین‌آلات و کشت محصول هزینه کرده‌اند، امروز در برابر زمینی قرار گرفته‌اند که آب کافی برای ادامه حیات محصول در آن وجود ندارد.
وقتی آب به‌موقع رهاسازی نشود، خسارت فقط به یک مزرعه محدود نمی‌ماند؛ درآمد خانوارهای روستایی، اشتغال فصلی، دامداری، امنیت غذایی و اقتصاد شهرستان نیز آسیب می‌بیند. نابودی تدریجی کشاورزی یعنی افزایش بیکاری و مهاجرت و از دست رفتن سرمایه‌ای که نسل‌ها برای حفظ آن تلاش کرده‌اند.
نگاهی به آرشیو اخبار نیز نشان می‌دهد این مشکل تازه نیست. در آبان و آذر سال ۱۳۹۵ کشاورزان هندیجان به دلیل خشکی رودخانه و نرسیدن حقابه اعتراض کردند و حتی در مقاطعی تجمع شکل گرفت. در سال ۱۳۹۶ نیز کشاورزان بار دیگر به دلیل عدم پرداخت حقابه مقابل فرمانداری تجمع کردند.
یعنی نزدیک به یک دهه گذشته و هنوز همان سؤال‌ها پابرجاست؛ چه کسی مسئول تأمین حقابه هندیجان است و چرا این مطالبه همچنان بی‌پاسخ مانده است؟
*مسئولان کجا هستند؟*
اکنون پرسش جدی مردم هندیجان از وزارت نیرو، سازمان آب و برق خوزستان، اداره آب جنوب شرق، شرکت بهره‌برداری از سد و شبکه‌های آبیاری زهره و جراحی و مسئولان سد چم‌شیر و بند انحرافی آسک این است که چرا رهاسازی آب متناسب با نیاز پایین‌دست و در زمان مناسب انجام نمی‌شود؟
چرا باید کشاورز برای رسیدن آب به زمینش چشم‌انتظار دستور و تصمیم‌های مقطعی بماند؟ چرا برنامه شفاف و قابل نظارتی برای رهاسازی آب وجود ندارد؟ چرا میزان آب ورودی، خروجی، برداشت‌های بالادست و سهم اختصاص‌یافته به هندیجان به‌صورت عمومی اعلام نمی‌شود؟
از نماینده مردم در مجلس، فرماندار، مدیران جهاد کشاورزی و مسئولان محلی نیز انتظار می‌رود همراه با پیگیری‌های اداری و جلسات، موضوع را تا حصول نتیجه دنبال کنند. این مسئله نیازمند مطالبه‌گری جدی در سطح وزارت نیرو و مدیریت ارشد استان است.
البته نمی‌توان همه مشکلات حوضه زهره را صرفاً به سد چم‌شیر نسبت داد؛ کاهش بارندگی، خشکسالی، برداشت‌های غیرمجاز و ضعف مدیریت توزیع آب نیز باید به‌صورت کارشناسی بررسی شوند. اما همین عوامل، مسئولیت دستگاه‌های متولی را برای مدیریت عادلانه منابع آب سنگین‌تر می‌کند.
*زهره را به حال خودش رها نکنید!*
رودخانه زهره فقط یک مسیر عبور آب نیست؛ شناسنامه طبیعی و اقتصادی هندیجان و تکیه‌گاه زندگی هزاران خانوار است. این رودخانه پیش از هر پروژه و سازه‌ای، حق حیات داشته و مردم این منطقه نیز حق دارند از سهم قانونی و عادلانه خود برخوردار باشند.
امروز مطالبه مردم پیچیده نیست؛ رهاسازی به‌موقع آب، رعایت حقابه کشاورزان، جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز در بالادست، اعلام شفاف میزان تخصیص آب و نظارت واقعی بر عملکرد سدها و بندهای انحرافی.
اگر سدها برای مدیریت منابع آب ساخته شده‌اند، پس چرا کشاورز هندیجانی باید تشنه بماند؟ اگر قرار است آب ذخیره و تنظیم شود، چرا سهم رودخانه و پایین‌دست در اولویت تصمیم‌گیری قرار نمی‌گیرد؟
آقایان مسئول! هندیجان نباید تاوان مدیریت نادرست منابع آب را بدهد. قبل از آنکه آخرین امید کشاورزان این منطقه نیز خشک شود، فکری به حال زهره کنید. رودخانه را با وعده و جلسه نمی‌توان زنده نگه داشت؛ زهره آب می‌خواهد، کشاورز حقابه می‌خواهد و مردم پاسخ روشن می‌خواهند.
*گزارش:یونس آبادی عبادی*
