از خاک تا خاکستر ؛ نابودی خاک و فرصت‌های اقتصادی
آتش زدن بقایای کشت در استان خوزستان به عنوان یکی از چالش‌های مهم زیست محیطی منطقه مطرح است که با وجود اجرای برنامه‌های ترویجی و تبیین مضرات، هنوز هم یکی از عوامل آلودگی محیط زیست محسوب می‌شود.
این روزها شلتوک کاران خوزستان در حال برداشت محصول هستند؛ محصولی که ماه‌ها برای به ثمر نشستن آن زحمت کشیده و عرق ریخته‌اند.
باز هم ساده‌ترین راه انتخاب می‌شود و کاه و کلش برنج به آتش کشیده می‌شود؛ خاکی که روزی‌رسان کشاورز است با دستان خودش طعمه آتش می‌شود و آسمان زیبای پاییز را پر از دود می‌کند.
اطلاع‌رسانی گسترده مسوولان درخصوص مضرات سوزاندن زمین نیز نتیجه‌ای نداشته است؛ کشاورزان می‌گویند چاره‌ای نداریم، مجبوریم برای اینکه زمان کشت بعدی را از دست ندهیم سریع کاه و کلش را از بین ببریم.
این در حالی است که سوزاندن خاک به عنوان ثروتی گرانبها نه تنها محیط زیست را دستخوش تخریب و آسیب می‌کند بلکه با از بین بردن مواد آلی، خاک نیز از بین می‌رود.
آتش زدن بقایای کشت، جرم است
براساس گفته رئیس اداره حفاظت محیط زیست دزفول، ماده ۲۰ قانون هوای پاک به صراحت سوزاندن بقایای گیاهی اراضی زراعی پس از برداشت محصول را جرم دانسته است لذا کشاورزان متخلف براساس نشانه‌ها و شواهدی مبنی بر سوزاندن بقایای محصولات، شناسایی و معرفی می‌شوند و جهاد کشاورزی فهرست و مشخصات این مالکان را برای طرح شکایت به اداره حفاظت محیط زیست ارسال می‌کند.
مسعود نوری‌پور ادامه داد: این اداره نیز با استناد به قوانین موجود از جمله ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۰ قانون هوای پاک، ماده ۴۵ قانون حفاظت و بهره برداری از جنگل‌ها و مراتع و مواد مرتبط قانون مدیریت پسماند و قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست، نسبت به تنظیم شکوائیه و پیگیری از طریق دستگاه قضایی اقدام می‌کند.
وی تصریح کرد: جرم انگاری در قوانین مرتبط با این موضوع به صراحت مشهود است اما به دلایل مختلف از جمله اثبات مستندات و نبود ادله متقن و غیرقابل انکار نزد قضات به لحاظ میزان مجازات تعیین شده در قانون که منحصر به جزای نقدی درجه ۶ است از بازدارندگی کافی برخوردار نبوده و باید از روش‌های میدانی و برخوردهای تنبیهی نیز برای ایجاد بازدارندگی بیشتر بهره گرفت.
قانون هوای پاک نیازمند بازنگری است
رییس اداره حفاظت محیط زیست دزفول با تاکید بر لزوم بازنگری قانون از سوی قوه مقننه با توجه به اهمیت موضوع آلودگی هوا گفت: معرفی روش‌های علمی متناسب با هر منطقه برای جلوگیری از آتش زدن بقایای محصولات کشاورزی ضروری است.
وی ادامه داد: کشاورزان تنها درصورتی که این روش‌ها از قابلیت اجرایی با توجه به شرایط موجود در هر منطقه برخوردار باشند، به آنها روی خواهند آورد.
به گفته نوری‌پور، اگرچه روش‌های علمی زیادی برای استفاده مجدد از بقایای گیاهی بر پایه تحقیقات علمی به دست آمده است ولی این انتظار که کشاورزان هر روشی را بدون تامین شرایط و مقدمات آن اجرایی کنند، نادرست به نظر می‌رسد.
وی خاطرنشان کرد: نبود برنامه دقیق کشت، کمبود تجهیزات و ماشین آلات جمع آوری بقایا و روشن نبودن کامل فرآیند نحوه استفاده مجدد، انبارش، فروش و عرضه بقایا برای کشاورزان از دیگر چالش‌هایی است که باید برای مدیریت این موضوع به آنها توجه شود.
لزوم نیازسنجی ماشین آلات نوین بخش کشاورزی در خوزستان
رئیس اداره حفاظت محیط زیست اظهارکرد: آنچه مشخص است مدیریت این موضوع نیازمند دستگاه‌های کشت مستقیم و فناوری‌های نوین در بخش کشاورزی است که باید ضمن برآورد هزینه، تعداد ماشین آلات مورد نیاز مشخص و به استان اعلام نیاز شود.
وی تاکید کرد: کشاورزان، مسوولان و تیم علمی و عملیات پشتیبان باید دست در دست یکدیگر دهند و این موضوع را مدیریت کنند زیرا سالانه ۶ همت در بخشی از مزارع به آتش کشیده می‌شود در واقع کشاورز با این کار پول را آتش می‌زند.
نوری پور بر این نکته تاکید کرد که همانند برنامه ریزی برای فروش محصول باید برای فروش بقایای کشت نیز برنامه‌ریزی شود.
رئیس بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفی‌آباد دزفول نیز در این باره گفت: سهولت کشت‌وکار، کاهش هزینه آماده‌سازی و مبارزه با تلفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز و استفاده کمتر از کود شیمیایی از جمله دلایلی است که باعث می‌شود کشاورزان اقدام به آتش زدن بقایای کشت کنند البته این موارد در کوتاه مدت درست است اما اگر در طولانی مدت بررسی شود مضرات آن بسیار بیشتر از سوزاندان بقایا است.
سید حسین محمودی‌نژاد یکی از مهمترین مضرات سوزاندن بقایای کشاورزی را از بین رفتن حاصلخیزی خاک دانست و افزود: دمایی که بر اثر آتش زدن بقایای کشت در مزارع ایجاد می‌شود بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ درجه است که این دما می‌تواند تا عمق ۶۰ سانتی متری زمین پیش رود و دمای آن را به ۵۰ تا ۶۰ درجه برساند.
سوزاندن بقایای کشت، خاک خوزستان را ضعیف‌تر می‌کند
به گفته این محقق کشاورزی، مواد آلی در خاک‌های خوزستان بسیار پایین است و درصد کربن آلی ۸۶ درصد خاک‌های خوزستان کمتر از یک و کمتر از نرمال است در واقع خاک ضعیف خوزستان با سوزاندن بقایای کشت ضعیفت‌تر نیز می‌شود ضمن اینکه اگر خاک مرطوب و شنی باشد با آتش زدن بقایای کشت وضعیت بدتر نیز می‌شود.
وی با اشاره به اینکه قسمت عمده مواد آلی در صفر تا پنج سانتیمتری خاک واقع شده‌اند، افزود: مواد آلی با آتش زدن زمین از بین می‌روند که این موضوع باعث می‌شود کشاورز برای بازگردانی حاصلخیزی خاک، کود شیمیایی مصرف کند و برایش هزینه‌بر خواهد بود.
رئیس بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفی‌آباد دزفول با بیان اینکه خاک خوزستان به صورت جدی به سمت شوری پیش می‌رود، هشدار داد: مواد آلی تا ۲ برابر وزن خود آب ذخیره می‌کنند و با از بین رفتن مواد آلی، تعادل درجه هوا از بین می‌رود و پس از ۱۰ سال کنترل آن سخت و نفوذپذیری آب در خاک نصف می‌شود که این موضوع باعث می‌شود شوری و چگالی خاک افزایش یابد و پایداری خاک کاهش یابد.
وی با اشاره به بررسی میکروبی خاک ادامه داد: با سوزاندن خاک، تا عمق ۲.۵ سانتیمتری بیش از ۵۰ درصد قارچ‌ها و میکروب‌ها از بین می‌روند و از طرف دیگر، دی اکسید کربن، مونوکسیدکربن، متان و دیگر ذرات معلق نیز باسوزاندن خاک وارد محیط زیست می‌شوند که این موضوع برونشیت، آسم و ناراحتی‌های تنفسی و قلبی برای افراد به همراه خواهد داشت.
مدیریت سوزاندن بقایای کشت، نیازمند مشوق‌های دولتی است
محمودی‌نژاد پژوهش‌های انجام شده در این خصوص را یادآور شد و بیان کرد: اگر بخواهیم از زاویه دیگر به موضوع توجه کنیم، کشاورز برای نرفتن به سمت سوزاندن بقایای کشت باید جایگزینی داشته باشد و دولت مشوق‌های اقتصادی برای کشاورزان در نظر داشته باشد زیرا مدیریت بقایا هزینه‌بر است.
این استادیار آب و خاک، کمبود ماشین آلات مورد نیاز، کرایه بالای زمین کشاورزی و فاصله کوتاه زمان برداشت تا کشت بعدی را از دیگر عواملی دانست که باعث می‌شود کشاورز به سوزاندن بقایا روی آورد.
وی تصریح کرد: برای مدیریت بقایا در مزرعه باید آنها را خرد کرد و برای افزایش مواد آلی خاک به آن اضافه کرد و دوباره کشت مستقیم انجام داد، همچنین می‌توان از طریق تعاونی‌های کشاورزی اقدام به خرید کاه و کلش از کشاورزان و تبدیل آنها به کمپوست و ورمی کمپوست کرد و هنگام تحویل کود شیمیایی یارانه‌ای به آنها تحویل داد.
یک عضو هیات علمی مرکز تحقیقات صفی آباد دزفول که درخصوص کاه برنج و استفاده از آن برای دام تحقیقاتی انجام داده است، نیز گفت: سالانه افزون بر ۷۰۰ میلیون تن برنج در دنیا تولید می‌شود که سهم ایران از آن، چهار میلیون تٌن است.
علیرضا جولازاده با بیان اینکه از هر هکتار برنج، یک تا ۱.۵ تن کاه تولید می‌شود، افزود: با توجه به این حجم از کاه، مدیریت این امر از نظر اقتصادی و کشاورزی حایز اهمیت است.
به گفته او، حجم زیاد و دشواری جمع آوری کاه برنج می‌تواند آماده سازی زمین برای کشت بعدی را با مشکل مواجه کند به همین دلیل برخی کشاورزان برای پاکسازی سریع زمین بقایای کاه را می‌سوزانند.
راهکارهای مدیریتی برای ارزش آفرینی از کاه برنج
به گفته این محقق کشاورزی، بهبود خاک با استفاده از کاه در تولید کمپوست و زغال زیستی، تولید انرژی با استفاده از کاه به عنوان ماده اولیه تولید انرژی زیستی، بازیابی مواد ارزشمند با استخراج سیلیسی و تولید الیاف زیستی برای مصارف صنعتی، تغذیه دام با استفاده از کاه برنج به عنوان بخشی از منابع علوفه‌ای نشخوارکنندگان با ارزیابی ارزش غذایی و درصورت نیاز فرآوری مناسب از جمله راهکارهای مدیریتی برای ارزش آفرینی از کاه برنج است.
وی با اشاره به چالش‌های جمع آوری و مدیریت بقایای برنج ادامه داد: بقایای برنج به دلیل نسبت کربن به نیتروژن بالا و ساختار فیبری به کندی تجزیه می‌شوند و انبوه این بقایا در سطح مزرعه به ویژه زمانی که به صورت خوابیده و مخلوط با خاک باشند ایجاد مزاحمت جدی برای خطی کارهای کاشت گندم می‌کنند؛ شیار بازکن‌ها در چنین شرایطی کارایی مناسب ندارند و باعث گیرکردن دستگاه و کاشت نامنظم می‌شوند ضمن اینکه بقایای ریخته شده از پشت کمباین روند خشک شدن سطحی خاک و گرم شدن آن را کند می‌کنند و آماده سازی بستر بذر را به تاخیر می‌اندازند.
این عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی صفی آباد دزفول با بیان اینکه کاه برنج هضم پذیری و خوش خوراکی پایینی دارد، افزود: لایه سیلیسی سطح کاه دسترسی میکروب‌ها و آنزیم‌های تجزیه کننده به دیواره سلولی را محدود می‌کند و در نتیجه تجزیه فیبر و استفاده از مواد مغذی دشوارتر می‌شود.
به گفته وی، کاه برنج صرفا یک پسماد کشاورزی نیست بلکه می‌تواند به عنوان یک منبع بالقوه در تغذیه دام استفاده شود؛ فرآوری مناسب آن می‌تواند محدودیت‌های ساختاری کاه را کاهش و دسترسی میکروبی به فیبر را افزایش دهد.
بهترین راهکار برای برداشت برنج، استفاده از کمباین مجهز به خردکن است
جولازاده، بهترین و کم‌هزینه‌ترین راهکار برای مرحله برداشت را استفاده از کمباین‌های مجهز به سامانه خردکن کاه دانست و گفت: این دستگاه بقایا را به قطعات کوچک تبدیل می‌کند و به صورت یکنواخت در سطح مزرعه پخش می‌کند؛ این کار هم مزاحمت فیزیکی برای خطی کار را به حداقل می‌رساند و هم شرایط را برای تجزیه سریع تر بقایا فراهم می‌کند؛ در صورت نبود امکان استفاده از خردکن، استفاده از کارندهای کشت مستقیم مجهز به شیار بازکن‌های بشقابی خود تمیزشونده توصیه می‌شود.
بقایای کشت، ثروتی که با آتش‌زدن به هزینه تبدیل می‌شوند
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفی آباد دزفول نیز اظهارکرد: بقایای گیاهی ظرفیتی هستند که درصورت مدیریت درست می‌توانند به منبع درآمد کشاورزان و تقویت چرخه اقتصادی بخش کشاورزی تبدیل شوند اما سوزاندن این بقایا نه‌تنها این فرصت اقتصادی را از بین می‌برد، بلکه خسارت‌های زیست‌محیطی و اقتصادی متعددی ایجاد می‌کنند.
به گفته منصور معیری، باید بقایای کشت را به عنوان منابع آب، خاک و هوا مدیریت و دوباره وارد چرخه اقتصادی و انرژی کرد.
وی سوزاندن بقایا را ساده‌ترین و بدترین کار پس از کشت عنوان و بیان کرد: یکی از معایب اصلی خاک‌های خوزستان، کاهش مواد آلی بوده که علت آن، گرمای بالای ۵۰ درجه خاک در تابستان است.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفی آباد دزفول ادامه داد: ساختمان خاک با وجود چنین شرایط اقلیمی، تراکم کشت و ماشین آلات به آب بیشتری نیاز دارد ولی به علت آتش‌سوزی، قبل از اجازه نفوذ آب، وارد زهکش می‌شود.
وی با اشاره به آلودگی شدید هوا هنگام آتش‌زدن مزارع بیان کرد: این موضوع، دمای گازهای گلخانه‌ای را بالا می‌برد و عوارض فراوانی دارد؛ طی ۴۰ سال اخیر نخیلات خوزستان از سمت جنوب به سمت شمال خوزستان سوق یافتند به طوری که نخیلات شمال خوزستان از کیفیت و کمیت خوبی برخوردار هستند؛ این موضوع نشانه تغییر اقلیم استان است.
معیری بر این نکته تاکید داشت که آتش زدن بقایا و شرایطی که خودمان در چرخه نامتوازن طبیعت ایجاد می‌کنیم باعث تشدید این موارد می‌شود در حالی که می‌توان بقایای کشت را به عنوان خوراک دام استفاده کرد و با این درآمد، هزینه برداشت را پوشش داد.
وی ادامه داد: پرداختن به این موضوع و ارایه راهکارهای قابل استفاده، در شرکت‌های دانش بنیان مغفول مانده است که پیشنهاد می‌شود از ظرفیت این شرکت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای استفاده کرد تا فناوری‌های موردنیاز به انرژی سوخت صنعتی کمپوست و دیگر ثروت‌ها تبدیل شوند.
۶۰درصد کاه برنج در ایران رها می‌شود
رییس مرکز رشد مرکز تحقیقات صفی آباد دزفول نیز گفت: چین بیشترین تولید برنج را در دنیا دارد که کشاورزان آن، ۵۵ درصد کاه برنج را به خاک بازمی‌گردانند، ۱۵ درصد را برای خوراک دام، ۱۲ درصد را برای انرژی و هشت درصد را برای کمپوست مصرف می‌کنند در حالی که کشاورزان ایرانی، ۶۰ درصد کاه برنج را رهاکرده، ۲۰ درصد را صرف خوراک دام، ۱۲ درصد را صرف کاغذ و خمیر و هشت درصد را صرف کمپوست می‌کنند.
به گفته مسلم بهمن‌کار، اگر کاه و کلش به صورت خام به فروش برسد حدود ۱۶ میلیارد تومان در سال درآمد دارد، اگر فرآوری و به زغال تبدیل شود ۴۰ هزار میلیارد تومان سود خواهد داشت و اگر به خمیر کاغذ تبدیل شود سالانه بیش از ۶۰ هزار میلیارد تومان درآمدزایی خواهد کرد.
وی با بیان اینکه سالانه بیش از ۹۰ درصد نیاز روغن خوراکی کشور وارداتی است، افزود: سالانه بین هشت تا ۱۲ میلیون تن ذرت در کشور تولید می‌شود ولی بیشترین ارزی که از کشور خارج می‌شود نیز بابت دانه ذرت است.
تولید ۴۰۰ هزار تن کاه برنج در خوزستان که به سرمایه تبدیل نمی‌شود
رییس مرکز رشد مرکز تحقیقات صفی آباد دزفول متوسط کاه جمع آوری شده در خوزستان را ۳.۵ تا چهار تن در هر هکتار اعلام و بیان کرد: هر ساله حدود ۴۰۰ هزار تن کاه برنج در استان خوزستان قابل استحصال است که اگر به صورت خام به فروش برسد یکهزار و ۶۰۰ میلیارد تومان، اگر تبدیل به زغال بریکت شود چهار هزار میلیارد تومان و اگر به خمیر یا کاغذ تبدیل شود ۶ هزار میلیارد تومان درآمدزایی خواهد داشت.
وی با بیان اینکه اگر کاه و کلش برنج را در استان خوزستان فراوری کنیم درآمد آن با فروش سبزی و صیفی استان برابری می‌کند، اضافه کرد: اگر یک تن کاه و کلش برنج استان را بفروشیم درآمد حاصل از آن معادل سرمایه گذاری برای سه تا هشت کارخانه پیشرفته تولید خمیر کاغد در استان خواهد شد.
بهمن‌کار معتقد است: ارزش بالقوه یک سال فرآوری کاه برنج استان خوزستان به کاغذ بیش از ۶ هزار میلیارد تومان است که می‌تواند هزینه احداث چند کارخانه متوسط یا پیشرفته خمیر کاغذ از کاه را پوشش دهد؛ این یعنی ظرفیت اقتصادی کاه برنج خوزستان به اندازه‌ای است که بتواند زیرساخت‌های صنعتی پایدار برای استان ایجاد کند.
سوزاندن ۱.۶ درصد از بقایای کشت در اراضی کشاورزی خوزستان
معاون هماهنگی و ترویج سازمان جهاد کشاورزی خوزستان با اشاره به اقدامات ترویجی برای جلوگیری از آتش زدن بقایای کشت در استان، گفت: سال‌های گذشته بخش وسیعی از بقایای مزارع پس از برداشت، سوزانده می‌شد که با انجام کارهای آموزشی ترویجی، همراهی کشاورزان و تامین ادوات مورد نیاز سطح آتش زدن بقایای گیاهی کاهش یافته و این سطح به ۱.۶ درصد رسیده است.
محمد حسنی نسب با بیان اینکه این میزان باید در راستای تولید پایدار و کاهش آلودگی هوا به صفر برسد، افزود: مدیریت بقایای کشت ارتباط مستقیمی با امنیت غذایی و تولید پایدار دارد؛ کشورمان درگیر بحران‌های مختلفی از جمله جنگ و تحریم است و با توجه به اینکه تولید هر ذره خاک و تبدیل آن به بستری برای تولید محصولات کشاورزی قرن‌ها به طول می‌انجامد باید برای حفظ این میراث ارزشمند تلاش شود.
وی سوزاندن بقایای کشت را هدررفت سرمایه خواند و افزود: طبق اعلام کارشناسان به ازای تولید پنج تن گندم بالای ۶ تن بقایای گندم تولید می‌شود که می‌توان از این سرمایه به خوبی استفاده کرد.
حسنی نسب تاکید کرد: علاوه بر منابع کشاورزی، صنایع منطقه و روستاها ممکن است اموال عمومی نیز دستخوش آسیب شوند؛ سال گذشته به علت تنش آبی و آتش سوزی یک نخلستان، آتش به منازل مردم در آبادان سرایت و مشکلاتی ایجاد کرد.
معاون هماهنگی و ترویج سازمان جهاد کشاورزی خوزستان با بیان اینکه نفس کشیدن در اهواز دشوار است و با اضافه شدن آتش‌سوزی مزارع وضعیت بدتر خواهد شد، خاطرنشان کرد: ارایه راهکارها و شیوه‌های برداشت محصول و مدیریت بقایای کشت ضروری است؛ کشت مستقیم، کشاورزی حفاظتی، استفاده از بقایا به عنوان ماده اولیه سوخت‌های زیستی و استفاده برای خوراک دام و صنایع دستی از جمله راهکارها برای مدیریت این موضوع است.
رییس سازمان جهاد کشاورزی خوزستان گفت: تولید برنج محلی استان به ۳۸۰ تا ۴۰۰ هزار تُن در سال جاری می‌رسد که این میزان نسبت به سال گذشته با افزایش ۲ برابری همراه است، همچنین سطح زیر کشت برنج استان خوزستان بر اساس الگوی کشت، ۱۰۸ هزار هکتار است و استان فارس و مناطق شمالی کشور خریدار برنج محلی خوزستان هستند.
مشکلات بهداشتی آتش زدن بقایای محصولات و نتیجه گیری
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی دزفول نیز درخصوص مسائل بهداشتی آتش زدن بقایای محصولات کشاورزی گفت: سوزاندن کاه و کلش موجب بروز مشکلات تنفسی، آلودگی هوا و بوی نامطبوع می‌شود ضمن اینکه با تخریب خاک بر اثر سوزاندن مزارع، در دراز مدت شاهد عوارض بیشتری بر عملکرد محصولات کشاورزی خواهیم بود.
لیلا محبی با تشریح معایب و مشکلات سوزاندن کاه و کلش بیان کرد: افزایش سرعت فرسایش خاک، افزایش مصرف کودهای شیمیایی، کاهش مقاومت گیاهان در برابر آفات و بیماری‌ها، کاهش مواد مغذی و افزایش اسیدی شدن خاک از معایب این اقدام هستند.
وی با اشاره به کاهش مواد آلی خاک و افزایش تلفات جادهای به دلیل کاهش میدان دید به عنوان دیگر معایب سوزاندن بقایای محصولات افزود: سرایت آتش به مزارع اطراف و از بین بردن محصولات آنها و افزایش بیماری های مرتبط با آلودگی هوا مانند آسم و سرطان ریه از جمله مضرات سوزاندن کاه و کلش توسط کشاورزان است.
محبی با تاکید بر ضرورت ارتقای سطح آگاهی کشاورزان درباره مضرات سوزاندن کاه و کلش خواستار اجرای برنامه‌های فرهنگی برای ارتقای سطح آگاهی بهره‌برداران کشاورزی شد.
اگرچه تغییر روشی که سالها به غلط در بین کشاورزان مرسوم بوده امری دشوار، زمان‌بر و هزینه‌بر است ولی برای بهبود وضعیت و نگه داشتن ثروت ارزشمندی مانند خاک باید کمر همت را بست و با تلاشی همگانی در راستای توسعه کشاورزی خوزستان گام برداشت.
