ال نینو؛ فرصتی برای احیای سفره‌های آب زیرزمینی خوزستان
مدیر بحران فرمانداری اهواز پدیده ال نینو را در کنار تهدید به عنوان فرصتی برای تقویت سفره‌های آب زیرزمینی خوزستان دانست و گفت: بارندگی‌های فراتر از نرمال در صورت وجود برنامه‌ریزی و زیرساخت مناسب می‌توانند بخشی از کمبود منابع آب های زیرزمینی استان را جبران کنند.
امرالله کاظمی بیان کرد: تجربه سیلاب سال ۱۳۹۸ خوزستان نشان داد که نبود آمادگی، محدودیت ظرفیت آبراهه‌ها و غفلت از مدیریت رواناب چگونه آب ارزشمند را به عاملی برای خسارت تبدیل می‌کند.
وی گفت: اکنون این پرسش مطرح است که آیا برای استفاده از فرصت احتمالی بارش‌های پیش‌رو به‌ویژه در اهواز و مناطق جنوبی استان، برنامه‌ای عملیاتی داریم؟
ال‌نینو؛ تهدیدی اقلیمی یا فرصتی برای مدیریت منابع آب؟
این کارشناس حوزه مدیریت بحران در ادامه سخنان خود عنوان کرد: ال‌نینو پدیده‌ای اقلیمی است که می‌تواند الگوهای بارندگی را در مناطق مختلف جهان تغییر دهد اما اثر آن در همه مناطق یکسان نیست و وقوع آن به معنای قطعی‌بودن بارش‌های بیش از نرمال در خوزستان نیست.
کاظمی افزود: با این وجود، احتمال بارش‌های قابل‌توجه باید زمینه‌ساز آمادگی برای مدیریت آب باشد، در شرایط محدودیت منابع آب و افت سطح آب زیرزمینی، بارندگی‌های موثر می‌تواند بخشی از کمبودهای ذخایر آبی را با فراهم کردن زیرساخت‌های لازم به منظور ذخیره و نفوذ کنترل‌شده آب جبران کند.
مدیر بحران فرمانداری اهواز عنوان کرد: بارش فراوان زمانی به افزایش ذخایر آب منجر می‌شود که بخشی از آن در مخازن، آبگیرها و لایه‌های زیرزمینی حفظ شود، در غیر این صورت، رواناب سریع می‌تواند خسارت‌های سنگینی به شهرها، روستاها و اراضی کشاورزی وارد کند.
فرصت‌هایی که نباید از دست بروند
وی یکی از راهکارهای مدیریت منابع آب را تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و افزایش نفوذ آب باران و سیلاب به زمین دانست و ادامه داد: حوضچه‌های نفوذ، سازه‌های پخش سیلاب، بندهای کوتاه و آبگیرهای مناسب، بسته به شرایط هر منطقه، می‌توانند برای کاهش سرعت جریان و تقویت ذخایر زیرزمینی به کار گرفته شوند.
کاظمی گفت: انتخاب محل اجرای این طرح‌ها باید بر پایه مطالعات زمین‌شناسی، کیفیت آب و شرایط خاک انجام شود، در مناطقی با خاک کم‌نفوذ، سطح آب زیرزمینی بالا یا آب آلوده و شور، اجرای بدون مطالعه ممکن است به ماندابی‌شدن زمین و مشکلات زیست‌محیطی منجر شود.
این کارشناس حوزه مدیریت بحران اظهار کرد: وجود رودخانه‌های بزرگ، دشت‌های گسترده و تالاب‌های مهم، خوزستان را به منطقه‌ای با ظرفیت‌ها و پیچیدگی‌های ویژه در مدیریت آب تبدیل کرده است، تجربه سیلاب سال ۱۳۹۸ استان نشان داد که وجود مخازن بزرگ به‌تنهایی برای جلوگیری از بحران کافی نیست چرا که وضعیت مخازن، ظرفیت رودخانه‌ها، مسیرهای انتقال آب و پیش‌بینی بارش‌ها همگی در مدیریت سیلاب نقش دارند.
وی عنوان کرد: بخشی از جریان آب باید از مسیرهای ایمن عبور کند، بخشی قابلیت ذخیره در مخازن را دارد و بخشی نیز در صورت مناسب‌بودن شرایط، می‌تواند برای تغذیه آبخوان‌ها استفاده شود.
کاظمی ادامه داد: بنابراین بررسی ایجاد شبکه‌ای از پهنه‌های پخش سیلاب و حوضچه‌های نفوذ در نقاط مناسب استان، به‌جای اتکا به سازه‌های بزرگ، می‌تواند یکی از محورهای برنامه‌ریزی منابع آب باشد.
اهواز تا شادگان؛ فرصتی برای تبدیل رواناب به ذخیره زیرزمینی
کاظمی تاکید کرد : در محدوده اهواز و اراضی جنوبی آن تا پهنه‌های بالادست شادگان، باید امکان استفاده از رواناب‌های شهری، جریان‌های سطحی دشت‌ها و بخشی از سیلاب‌های قابل‌کنترل بررسی شود.
وی نخستین گام در این بخش را شناسایی مسیرهای طبیعی رواناب و اراضی مناسب از نظر جنس خاک، عمق آب زیرزمینی، کیفیت آب و وضعیت مالکیت دانست و افزود: در حاشیه اهواز نیز احداث حوضچه‌های ذخیره و نفوذ در اراضی واجد شرایط قابل بررسی است، البته رواناب آلوده شهری نباید بدون ارزیابی و تصفیه مناسب به آبخوان هدایت شود.
این کارشناس حوزه مدیریت بحران اظهار کرد: در اراضی جنوبی اهواز و مسیر منتهی به شادگان، شوری خاک، لایه‌های رُسی و وضعیت زهکشی اهمیت ویژه‌ای دارند، همچنین هرگونه طرح باید با حقابه‌های زیست‌محیطی تالاب شادگان هماهنگ باشد و به تخریب محیط‌زیست یا کاهش سهم تالاب از آب منجر نشود.
مدیر بحران فرمانداری اهواز تهیه نقشه‌های توپوگرافی و زمین‌شناسی، بررسی داده‌های چاه‌های مشاهده‌ای و برآورد حجم رواناب قابل‌کنترل را مبنای انتخاب محل‌های مناسب اعلام کرد و گفت: اجرای یک طرح آزمایشی و پایش تغییرات سطح و کیفیت آب زیرزمینی، امکان تصمیم‌گیری برای توسعه آن را فراهم می‌کند.
درس گرفتن از سیلاب سال ۹۸ خوزستان
کاظمی عنوان کرد: به دلیل خشکسالی در ۱۳۹۷ آب کافی برای حوزه کشاورزی و آب شرب در پشت شدهای استان ذخیره شد، اما بارش‌های فراتر از نرمال در هفته نخست فروردین سال ۱۳۹۸ رواناب زیادی وارد حوضه‌های آبریز کرد که با توجه به وضعیت مخازن، امکان ذخیره کامل آن وجود نداشت.
وی گفت: در نتیجه، جریان‌های قابل‌توجهی وارد رودخانه‌های پایین‌دست شدند، رودخانه‌هایی که در برخی نقاط ظرفیت عبور ایمن این حجم آب را نداشتند با تجاوز به بستر و حریم رودخانه‌ها، تغییر کاربری اراضی، رسوب‌گذاری و محدودیت مسیرهای انتقال آب نیز بر شدت بحران افزود.
این کارشناس حوزه مدیریت بحران بیان کرد: این تجربه نشان داد که بحران فقط ناشی از فراوانی آب نبود محدودیت ظرفیت آبراهه‌ها، انسداد مسیرها و آمادگی ناکافی زیرساخت‌ها نیز در شکل‌گیری خسارت‌ها نقش داشتند.
چرا بخشی از آب سیلاب به ذخیره‌ای برای آینده تبدیل نشد؟
کاظمی ادامه داد: بدیهی است که تمام آب سیلاب سال ۱۳۹۸ قابل ذخیره یا نفوذ به زمین نبود، شدت جریان، وضعیت مخازن، کیفیت آب و ضرورت تخلیه ایمن سیلاب محدودیت‌هایی جدی ایجاد می‌کنند، با این حال، می‌توان پرسید آیا امکان آماده‌سازی مسیرهای جایگزین انتقال آب، پاکسازی آبگذرها و ایجاد پهنه‌های مناسب برای پخش کنترل‌شده رواناب وجود نداشت؟
وی افزود: این پرسش‌ها به معنای نادیده‌گرفتن دشواری‌های فنی سیلاب نیست، بلکه بر ضرورت تبدیل تجربه بحران به برنامه عملیاتی تاکید دارد، لایروبی مسیرهای انتقال، رفع انسداد آبگذرها، حفاظت از حریم رودخانه‌ها و بررسی ظرفیت پل‌ها باید پیش از وقوع بارش‌ها انجام شود.
مدیر بحران فرمانداری اهواز ادامه داد: در کنار این اقدامات، شناسایی اراضی مناسب برای ذخیره سطحی و تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها می‌تواند به استفاده بهتر از بخشی از رواناب کمک کند و بر اساس تجربه کسب شده از سیلاب سال ۹۸ نباید اجازه داد نبود آمادگی، آب فراوان را به بحرانی پرهزینه تبدیل کند.
کاظمی تاکید کرد: برای تبدیل تجربه گذشته به نتیجه‌ای عملی نخست، مطالعه‌ای یکپارچه برای محدوده اهواز تا شادگان تهیه شود تا مسیرهای رواناب، پهنه‌های مستعد آب‌گرفتگی، ظرفیت آبراهه‌ها و اراضی مناسب برای پخش سیلاب و تغذیه آبخوان‌ها مشخص شوند.
وی گفت: همچنین وضعیت رودخانه‌ها، نهرها، آبگذرها و مسیرهای ارتباطی تالاب‌ها پیش از بارش‌های مؤثر بررسی و انسدادها و کاهش ظرفیت‌های احتمالی برطرف شود و مسیرهای جایگزین انتقال سیلاب نیز باید از نظر فنی و زیست‌محیطی ارزیابی شوند.
مدیر بحران فرمانداری اهواز ادامه داد: امکان احداث آبگیرها و حوضچه‌های نفوذ در نقاط مناسب بررسی شود و این سازه‌ها باید دارای مسیر سرریز ایمن باشند و خود به مانعی تازه در مسیر سیلاب تبدیل نشوند.
این کارشناس حوزه مدیریت بحران عنوان کرد: ضروری است کیفیت آب ورودی به طرح‌های تغذیه مصنوعی به‌طور مستمر پایش شود، زیرا رواناب شهری و کشاورزی ممکن است حامل فاضلاب، نمک و آلاینده‌های دیگر باشد.
وی تاکید کرد: ال‌نینو به‌تنهایی وقوع بارندگی فراوان یا سیلاب در خوزستان را تضمین نمی‌کند اما احتمال بارش‌های شدید، دلیلی کافی برای آمادگی و بازنگری در برنامه‌های مدیریت آب است.
کاظمی خاطرنشان کرد: تجربه سیلاب سال ۱۳۹۸ نشان داد که محدودیت زیرساخت‌ها، مشکلات مسیرهای انتقال و آمادگی ناکافی می‌توانند خسارت‌های سنگینی ایجاد کنند، اکنون فرصت آن وجود دارد که به‌جای تکرار چرخه غافلگیری، بحران و جبران خسارت، برنامه‌ای علمی و پیشگیرانه تدوین شود.
طی ماه‌های اخیر با قطعی شدن بروز پدیده ال‌نینو، نشست‌های متعدد ستاد مدیریت بحران در سطح استان و شهرستان‌های مختلف خوزستان برگزار شده است.
پیگیری اجرای مصوبه‌های ستادهای مدیریت بحران و ایجاد هماهنگی و آمادگی دستگاه‌ها و همچنین رفع نواقص، تقویت سیل بندها و لایروبی کانال‌ها و مسیل رودخانه‌ها به طور جدی توسط فرمانداری‌ها و مدیریت بحران استان در حال پیگیری است.
پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد ال‌نینوی پیش‌رو ممکن است از نظر شدت، از رویداد موسوم به «سوپر ال‌نینو» در سال‌های ۱۹۸۲-۱۹۸۳ فراتر رود و به یک رویداد بی‌سابقه از زمان آغاز ثبت منظم این داده‌ها در سال ۱۹۵۰ تبدیل شود.
ال‌نینو یک الگوی اقلیمی در اقیانوس آرام است که با افزایش دمای آب‌های اقیانوسی همراه می‌شود و می‌تواند الگوهای آب‌وهوایی را در مناطق مختلف جهان به‌ویژه مناطق ساحلی و بخش‌های گسترده‌ای از کره زمین، تحت تاثیر قرار دهد.
اما این پدیده در کنار تهدیدهایی که به همراه دارد می تواند فرصتی برای ذخیره آب و جبران کمبود ذخایر آبی استان در پی خشکسالی های اخیر با مدیریت درست باشد.
