از خاستگاه سلجوقیان تا شکل‌گیری حکومت آنان در ایران
محمد امین حیات مقدم:
سلجوقیان که نسب خود را به سلجوق بن دقاق می‌رساندند، از ترکمانان غز بودند که در روزگار سامانیان، در نواحی آن سوی رود جیحون، از جمله دشت‌های خوارزم و پیرامون دریای خزر، سکونت داشتند. این گروه به‌تدریج در تحولات سیاسی منطقه نقش بیشتری پیدا کردند و زمینه برای ورود آنان به عرصه قدرت فراهم شد.
در حدود سال ۴۱۶ هجری قمری، ترکمانان سلجوقی در ماوراءالنهر سر به شورش برداشتند. در آن زمان، ارسلان بن سلجوق ریاست آنان را بر عهده داشت. سلطان محمود غزنوی توانست ارسلان را دستگیر کند و او را در دژ کالنجر، از دژهای واقع در هند، به زندان بیندازد. در جریان این درگیری‌ها، شمار زیادی از سلجوقیان نیز کشته شدند. تا زمانی که محمود زنده بود، قدرت حکومت غزنوی مانع از آن می‌شد که سلجوقیان بتوانند به‌طور گسترده علیه آن قیام کنند.
پس از مرگ سلطان محمود و به سلطنت رسیدن پسرش مسعود، شرایط تغییر کرد. در سال ۴۲۶ هجری قمری، نزدیک به ده هزار تن از جنگاوران سلجوقی به فرماندهی طغرل بیگ، چغری بیگ و یبغو، پسران میکائیل، از ماوراءالنهر به سوی خراسان آمدند. آنان از مسعود خواستند اجازه دهد در سرزمین‌های ایران سکونت کنند، اما با مخالفت او روبه‌رو شدند. این اختلاف به درگیری میان سلجوقیان و غزنویان انجامید و پس از چند نبرد، سلجوقیان در جنگ دندانقان، در فاصله مرو و سرخس، سپاه مسعود را شکست دادند.
پس از این پیروزی، طغرل بیگ در حدود سال ۴۲۹ هجری قمری وارد نیشابور شد و بر تخت نشست. همچنین به نام او خطبه خوانده شد؛ اقدامی که نشانه آشکاری از استقرار قدرت سیاسی او بود. طغرل بیگ از این زمان به‌عنوان بنیان‌گذار حکومت سلجوقیان شناخته می‌شود.
طغرل پس از استقرار در نیشابور، سرزمین‌های گسترده‌ای را به برادرش داوود، مشهور به چغری بیگ، سپرد. قلمرو او از نیشابور تا نواحی جیحون و ماوراءالنهر امتداد داشت و چغری بیگ نیز بخارا، بلخ و خوارزم را به قلمرو تحت فرمان خود افزود. به این ترتیب، قدرت سلجوقیان در بخش‌های مهمی از منطقه گسترش یافت و پایه‌های حکومت آنان در ایران استوارتر شد.
منبع: کتاب تاریخ ایران زمین، تألیف دکتر محمدجواد مشکور.
