شوادان‌ها و خانه‌های تاریخی شوشتر در محاصره آب
بافت تاریخی شوشتر به‌عنوان یکی از آثار مهم فرهنگی ایران شناخته می‌شود اما چندین سال است با تهدید جدی آبگرفتگی و نشست دست‌وپنجه نرم می‌کند که هنوز اقدام جامعی برای رفع آن صورت نگرفته است.
آبگرفتگی شدید شوادان‌های تاریخی، یعنی «همان بخش زیرزمینی و سردابی‌شکل، خانه و بناهای قدیمی این شهر که برای فرار از گرما ساخته شده است»، نه‌تنها زندگی ساکنان این منطقه را مختل کرده، بلکه باعث ترک‌خوردگی، نشست و حتی ریزش در برخی از بناهای ارزشمند شده است. این مسئله نگرانی‌های زیادی را بین کارشناسان و علاقه‌مندان به میراث‌فرهنگی برانگیخته و باگذشت بیش از یک دهه از این مشکل، هنوز اقدام جامعی صورت نگرفته است.ابوالفضل مهدی‌پور از فعالان میراث‌فرهنگی شوشتر، درباره وضعیت بحرانی می‌گوید: "حجم آبگرفتگی در بعضی شوادان‌ها به حدی است که باید هر روزه آب را تخلیه کنیم، زیرا ماندن آب می‌تواند منجر به فروریختن سازه‌های زیرزمینی و آسیب جدی به خانه‌ها شود."وی در ادامه می‌افزاید: "این مشکل علاوه بر تهدید مستقیم بناهای تاریخی، به‌مرور به ساختار اصلی خانه‌ها هم آسیب می‌رساند."
علت‌یابی آبگرفتگی؛ پوسیدگی لوله‌ها یا نفوذ آب زیرزمینی؟
بر اساس اظهارات کارشناسان، دو علت اصلی برای این بحران مطرح شده است: پوسیدگی و فرسودگی لوله‌های آب و فاضلاب، و بالا آمدن سطح آب‌های زیرزمینی. بااین‌حال هنوز منبع اصلی این مشکل به‌صورت دقیق مشخص نشده است.داوود نجار آسیابانی سرپرست اداره میراث‌فرهنگی شهرستان شوشتر، می‌گوید: "برای یافتن علت دقیق، مطالعات تخصصی در حال انجام است، اما شواهد فعلی نشان می‌دهد که پوسیدگی لوله‌های آب شهری نقش پررنگی در این آبگرفتگی دارد."وی به جلسه‌ای اشاره می‌کند که در نهم آذر سال ۱۴۰۱ با حضور فرماندار و دیگر دستگاه‌های مربوطه برگزار شد. در این نشست مقرر شد که وزارت نیرو مطالعات کاملی برای شناسایی علت آبگرفتگی انجام دهد. نتایج این مطالعات قرار بود ظرف یک ماه اعلام شود، اما به گفته نجار آسیابانی، هنوز هم نتیجه قطعی مشخص نشده و این تعلل، نگرانی‌ها را بیشتر کرده است.
صحبت‌های مالکان خانه‌های تاریخی؛ "خانه‌هایمان در حال غرق‌شدن است!
"آبگرفتگی نه‌تنها به میراث‌فرهنگی شوشتر آسیب رسانده، بلکه زندگی بسیاری از ساکنان بافت تاریخی را نیز مختل کرده است. یکی از ساکنان محله عبدالله بانو با نارضایتی می‌گوید: "دیوارهای خانه‌ام ترک برداشته و روزبه‌روز شکاف‌ها بیشتر می‌شوند. سقف شوادان کاملاً ریخته و ما از ترس خراب‌شدن بیشتر حتی جرئت رفتن به آنجا را نداریم."مالک یکی دیگر از خانه‌های تاریخی در خیابان سادات، می‌گوید: "ما نه توانایی مالی برای تعمیر این خانه‌ها را داریم و نه مسئولان کمکی می‌کنند. از ترس فروریختن خانه، شب‌ها به خانه یکی از اقوام می‌رویم."فرد دیگری که در خیابان امام خمینی زندگی می‌کند، می‌افزاید: "خانه‌های ما خاطرات اجداد و نسل‌های قبل را در خود دارد. اما حالا نه‌تنها هویت فرهنگی‌مان، بلکه محل زندگی‌مان هم در حال نابودی است."
نقشه‌برداری از بافت تاریخی و شناسایی مناطق آسیب‌دیده
به گفته نجار آسیابانی به‌منظور پیگیری بهتر وضعیت، نقشه‌برداری کاملی از بافت تاریخی شوشتر صورت‌گرفته و بناهایی که به طور مستقیم با این بحران درگیر هستند، مشخص شده‌اند.وی توضیح می‌دهد: "حدود ۵۰ خانه شناسایی شده که آبگرفتگی شوادان‌ها در آن‌ها به مراحل بحرانی رسیده، اما احتمالاً خانه‌های بیشتری نیز تحت‌تأثیر این وضعیت قرار دارند که هنوز شناسایی نشده‌اند."او همچنین به طرح آزمایشی اداره آبفا برای تعویض لوله‌های قدیمی اشاره کرد و گفت: "به‌صورت پایلوت، در دونقطه از بافت تاریخی لوله‌های فرسوده از مدار خارج شدند و لوله‌های جدید جایگزین شدند. هدف از این اقدام، بررسی تأثیرگذاری این تغییرات بر وضعیت آبگرفتگی است.
"واکنش آبفا؛ اصلاح شبکه ادامه دارد اما بودجه محدود است
فریدون احمدی رئیس آبفای شوشتر در پاسخ به انتقادات مطرح شده، تأکید می‌کند که هیچ مرجع رسمی به طور قطعی تأیید نکرده که آبگرفتگی به دلیل نشتی شبکه آب شهری است، اما احتمال این مسئله را نیز نمی‌توان رد کرد.او می‌گوید: "تا کنون ۱۳ کیلومتر از شبکه آبرسانی در بافت تاریخی اصلاح شده است؛ ۱۲ کیلومتر در محله عبدالله بانو و یک کیلومتر در خیابان سادات. بااین‌حال، شبکه آبرسانی فرسوده بوده و به اعتبارات بیشتری نیاز داریم."او تأکید می‌کند: "این اقدامات تنها شروع کار است و برای رفع کامل مشکل، نیاز به بودجه‌های ملی و استانی داریم که هنوز تأمین نشده است. ما همچنان منتظر اختصاص اعتبار لازم هستیم تا بتوانیم شبکه را به طور کامل بازسازی کنیم."
میراثی در خطر؛ آیا شوادان‌های تاریخی نجات پیدا می‌کنند؟
یکی از کارشناسان مرمت بناهای تاریخی، معتقد است که عدم رسیدگی به‌موقع، می‌تواند به فروپاشی تدریجی خانه‌های تاریخی منجر شود. او هشدار می‌دهد: "هر چه بیشتر زمان بگذرد، هزینه‌های مرمت افزایش پیدا می‌کند. اگر همین امروز هم اقدام کنیم، بازسازی این خانه‌ها بسیار پرهزینه خواهد بود."وی اضافه می‌کند: "شوادان‌ها بخشی از معماری بومی و سنتی شوشتر هستند که در کمتر جایی از ایران نظیر دارند. نابودی آن‌ها نه‌تنها ضربه‌ای به هویت فرهنگی شهر، بلکه خسارتی جبران‌ناپذیر به تاریخ و معماری ایران خواهد بود."
رسیدگی به وضعیت آبگرفتگی شوادان‌ها نیازمند اعتبارات
نادر پارسازاده معاون برنامه‌ریزی و امور عمرانی فرمانداری شوشتر نیز با اشاره به‌شدت این بحران می‌گوید: "سابقه و شدت موضوع را در ۲ سال اخیر به مسئولان استان اعلام کرده‌ایم. متأسفانه باوجوداینکه اعتباراتی در سال ۱۴۰۱ برای اصلاح شبکه آب بافت تاریخی شوشتر در نظر گرفته شد، اما این اعتبارات تخصیص داده نشد."وی در ادامه توضیح داد: "با امکانات موجود، بخشی از اصلاح شبکه انجام شده و مشکلات برخی مناطق برطرف شده است، اما این کافی نیست. بر اساس مطالعات و حدس‌های اولیه، عمده مشکل به دلیل پوسیدگی‌های شبکه آب شهری است. بااین‌حال، مشاور اداره کل بحران نیز اعلام نموده که بخشی از مشکل هم به بالا آمدن سفره‌های زیرزمینی مربوط می‌شود."پارسازاده خواستار تسریع در تخصیص اعتبارات و همکاری دستگاه‌های استانی برای حل این مشکل شد و تأکید کرد: "باید هرچه سریع‌تر دست‌به‌کار شویم تا از تخریب بیشتر خانه‌های تاریخی جلوگیری شود. آبفا شهرستان آمادگی اصلاح کامل شبکه فرسوده آب را دارد، اما این نیازمند تزریق بودجه و اعتبارات کافی از منابع مربوطه است."مردم شوشتر همچنان منتظر اقدامات جدی و سریع مسئولان هستند. آیا میراث‌فرهنگی این شهر از نابودی نجات خواهد یافت؟ یا باید در انتظار ازدست‌رفتن بخش دیگری از تاریخ کهن ایران باشیم؟
