دانشگاهی که پاسخگوی مشکلات منطقه نباشد به چه کار می‌آید؟

یک عضو هیأت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد با طرح این سؤال که چرا نباید دانشگاه را مسئول یافتن پاسخ علمی برای مسائل منطقه که زندگی همه را به خطر انداخته بدانیم، گفت: دانشگاهی که نتواند پاسخگوی مشکلات منطقه باشد و حمایت دولتی و عمومی را برای مسائلی که با سلامت مردم در ارتباط است جلب کند، به چه کار می‌آید؟.

دکتر محمد‌حسین دیانی در سمینار "نقش پژوهشی دانشگاه در کاستن از بحران‌های زیست‌محیطی اهواز (مورد: ‌کنوکارپوس)" که امروز 24 آذر ماه در کتابخانه مرکزی دانشگاه شهید چمران اهواز برگزار شد، ‌اظهار کرد: ‌نکته اساسی که باید به آن توجه داشته باشیم آن است که باید واقعیتی وجود داشته باشد که ما را به تحقیق در خصوص خود وادارد؛ پژوهش را باید براساس تحریکاتی که از واقعیت دریافت می‌کنیم، شکل دهیم.

وی افزود: واقعیات موجود ممکن است مطلوب یا نامطلوب باشند. در پژوهش می‌توان بررسی کرد که مشکلات موجود در شهر را چه واقعیات نامطلوبی رقم زده است و این سؤال می‌تواند مبنای تحقیق ما قرار گیرد. بیشتر مواقع محرک ما برای پژوهش واقعیات نامطلوب هستند. برخی از واقعیات اهمیت و فوریت‌ بیشتری دارند و باید به آن‌ها پرداخته شود.

عضو هیأت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد تأکید کرد: اکنون به‌جای آنکه مسائل واقعی محرک ما باشند، خود مسأله می‌سازیم؛ به‌طور مثال حدس می‌زنیم که مدیریت دانش در دانشگاه اهواز چه مشکلاتی دارد. واقعیت آن است که ما مشاهده کنیم برای مثال در اهواز مورد خاصی رخ داده است.

دیانی با اشاره به مراجعه بیش از 60 هزار نفر با مشکل تنگی نفس به بیمارستان‌های اهواز در سه سال گذشته، گفت:‌ در این خصوص ازنظر تحقیقی مسأله آن است که زمانی که باران می‌بارد تنگی نفس رخ می‌دهد و هنوز هم علت آن را نمی‌دانیم، این واقعیت نامطلوب به‌صورت یک مسأله جلوه می‌کند و باعث تحریک ما می‌شود.

وی با بیان اینکه این مسأله به علت تأثیری که می‌تواند بر اهالی منطقه داشته باشد و ممکن است در سال‌های آینده بیشتر شود از اولویت و اهمیت برخوردار است گفت: دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز موظف شد که موضوع را بررسی کند. در تحقیق باید سابقه موضوع نیز مورد توجه قرار گیرد؛ درباره‌‌ عارضه‌‌ تنگی نفس که از سال 92 بین شهروندان اهوازی رخ داد، 18 گزینه و عامل مطرح شدند.

عضو هیأت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: درنهایت از این 18 عامل، به چهار متغیر تأثیرگذار یا بااولویت شامل گرده‌افشانی گیاهان، آلودگی فلرهای نفتی، سوزاندن مزارع نیشکر و ‌سوزاندن لاستیک و زباله رسیدند. سپس با توجه به آنکه بحث سوزاندن فلرهای نفتی، سوزاندن زباله و مزارع نیشکر همیشه در اهواز وجود داشته اما در گذشته تنگی نفس رخ نمی‌داد، متغیر اصلی گرده‌افشانی گیاهان و متغیر وابسته را معلول گرده‌های گیاهی و کنوکارپوس اعلام کردند.

دیانی افزود: دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران و شهرداری اهواز این فرضیه را نمی‌پذیرفتند. هر نظریه‌ای به‌ویژه نظریاتی که بر مردم تأثیرگذار هستند، قطعاً مخالفانی نیز خواهد داشت. کار تحقیق این است که یک فرضیه را باطل یا اثبات کند که این فرضیه همچنان فعال است. هر فرضیه‌‌ای مطالعاتی خواهد داشت و حتی اگر مخالفانی نیز داشته باشد، باید مورد آزمون قرار گیرد.

وی ادامه داد:‌ در خوزستان نیز براساس مصوبه شورای سلامت شهرداری باید تا نیمه مهرماه امسال درختان کنوکارپوسی را که به گلدهی رسیدند، هرس می‌کرد. تیرماه نیز دستورالعمل تهیه‌شده توسط دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران به شهرداری‌ها ابلاغ شد. ادعا می‌شد که عملکرد شهرداری در این خصوص مطابق انتظارات نبوده است و شهرداری تنها درختانی را که در بلوارها و خیابان‌های اصلی بودند، هرس کرده است. در نتیجه شهرداری فرصت مناسبی برای آزمودن درستی فرضیه را از دست داد که عبارت از این است «اگر گرده‌افشانی کاهش پیدا کند تنگی نفس نیز کاهش پیدا کند».

این عضو هیأت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد: در این تحقیق، جامعه پژوهشی درختان تعیین‌شده و متدلوژی نیز چگونگی هرس این درختان است. هرس نشدن این درختان را می‌توان عدم مشارکت‌ بخشی از جامعه نمونه در تحقیق در نظر گرفت؛ بخشی از درختان هرس نشدند و بر اساس اصل دوم تشخیص رابطه‌ عِلّی، با تغییر در علیت، تغییر در معلول نیز مشاهده خواهد شد. با وجود آنکه تعداد کمی از این درختان هرس شدند، احتمالاً باید تغییری مشاهده می‌شد، مگر آنکه غلظت تغییرات در متغیر، کمتر از آن باشد که بر معلول تأثیر بگذارد.

دیانی خاطرنشان کرد: ممکن است تعداد درختانی که هرس شدند، کمتر از آن باشد که اثر آن دیده شود؛ این مورد ممکن است به علت جهت‌گیری یعنی عدم توافق میان شهرداری و دانشگاه علوم پزشکی با استادان دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران اهواز باشد.

وی با بیان اینکه این مسأله نتیجه‌ تحقیق را در حالت ابهام قرار می‌دهد، عنوان کرد: بر این اساس یک سال دیگر باید صبر کرد تا با حذف کامل متغیر مداخله‌گر و هرس همه درختان، مشاهده شود که در صورت بارش باران چه مسأله‌ای رخ می‌دهد. اگر این اتفاق رخ دهد زمینه برای راستی‌آزمایی یا ابطال فرضیه فراهم می‌شود. اکنون متدلوژی ما که هرس تمام یا 70 درصد درختان بوده، درست انجام نشده است.

این استاد دانشگاه فردوسی مشهد افزود: ممکن است اساساً فرضیه غلط باشد، اما به دلیل نبودن شرایط مناسب نمی‌توان با قطعیت آن را رد کرد؛ برای رد این فرضیه باید شرایط فراهم باشد، بنابراین این فرضیه تا رسیدن به مرحله ابطال‌پذیری به حیات خود ادامه می‌دهد. حالت مبهم باقی‌مانده همه نوع هزینه‌های احتمالی را بالا می‌برد.

دیانی ادامه داد: در این شرایط مردمی که هزینه‌ها را می‌پردازند، عملاً بلاتکلیف می‌مانند و مسئولان دیگر متغیرهای مرتبط با تنگی‌نفس را پایمال می‌کنند و مشعل‌ها را روشن نگه می‌دارند و مزارع نیشکر و زباله‌ها را می‌سوزانند. مسئولان قرار بود در این فصل از شدت آلودگی کم کنند اما آن‌طور که گفته شده، تاکنون این کار را انجام نداده‌اند.

وی گفت: در عمل به جای آنکه بگوییم حال اهواز خوب نیست باید گفت که حال مردم اهواز خوب نیست؛ با اولین باران پاییزی امسال نیز عده‌ای به دلیل تنگی نفس راهی بیمارستان شدند. دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز اعلام کرد که مراجعان به بیمارستان‌ها با علائم تنگی نفس 70 درصد کاهش داشته است، درحالی که حدود 30 درصد از درختان کنوکارپوس هرس شدند. اگر این اعداد درست باشند می‌توان به این استنباط رسید که با هرس 30 درصد از درختان آمار مراجعان 70 درصد کاهش یافته است و با این آمار، فرضیه باطل نشده بلکه باید با جدیت دنبال شود.

دیانی با طرح این پرسش که چه عواملی می‌تواند زمینه‌ گذر از این واقعیات نامطلوب را فراهم آورد؟، تصریح کرد: استادان دانشکده کشاورزی باید علی‌رغم مخالفت خود با استادان دانشگاه علوم پزشکی همراه می‌شدند تا تجربه‌ علمی با همه ویژگی‌های آن و با حمایت یک دانشگاه نه یک دانشکده، به اجرا درآید. دانشگاهیان باید در تحقیقات خود به‌ویژه در مباحثی که تا این حد مهم هستند، با یکدیگر همفکری و همکاری کنند. شهرداری و کارکنان آن نیز باید با کاستن از علاقه‌مندی خود به فضای سبزی که برای شهر تدارک دیده بودند، فرصت می‌دادند تا یک کار علمی در چهارچوب‌های خود به انجام برسد.

این عضو هیأت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد تأکید کرد: صدا‌و‌سیمای خوزستان باید بحث آموزش مردم را به عهده می‌گرفت و به مردم اعلام می‌کرد که اگر در منزل یا منطقه آن‌ها از این نوع درختان وجود دارد و شهرداری آن را هرس نکرده است، در هرس آن با شهرداری همکاری کنند. مردم می‌توانند این مسأله را به جدیت دنبال کنند اما شرط آن آگاهی است و این آگاهی نیز بر عهده صداوسیما قرار دارد.

وی گفت: مردم ایران و شاید به‌خصوص مردم خوزستان در تمام زمینه‌های آب،‌ هوا، فضا و محیط‌زیست به مرحله‌ خطر جانی رسیده‌اند. لذا اقدام فردی بیش از اقدام دولتی برای تداوم حیات ضروری است. هرگاه خود مردم از مسئولان بخواهند برای مشکلات آن‌ها جواب پیدا کند این اتفاق می‌افتد. فکر می‌کنم در اهواز آن‌قدر واقعیت تلخ وجود دارد که در تمام گروه‌های آموزشی موضوع برای تحقیق در دسترس است.

این عضو هیأت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد همچنین این پرسش را مطرح کرد که چرا نباید دانشگاه را مسئول یافتن پاسخ علمی مبتنی بر تحقیق برای مسائل منطقه که زندگی همه را به خطر انداخته بدانیم و ادامه داد: دانشگاهی که نتواند پاسخگوی مشکلات منطقه باشد و حمایت دولتی و عمومی را برای مسائلی که با سلامت مردم در ارتباط است جلب کند، به چه کار می‌آید؟ اما مردم و مسئولان در این مسیر حرکت نمی‌کنند. باور دارم اگر یافته‌های علمی نکته‌ای برای بیشتر زنده ماندن و بهتر زندگی کردن در بر داشته باشد، مردم از آن حمایت می‌کنند.

دیانی تصریح کرد: در شرایطی نیستیم که بدون توجه به یافته‌های علمی و عمل به آن‌ها، واقعیت‌های نامطلوب امروز خود را با شدت بیشتر پیش روی فرزندان خود قرار ‌دهیم. توسعه پایدار بر سهیم کردن آیندگان در خوبی‌های امروز و نه سهیم کردن آن‌ها در بدی‌ها تأکید دارد.