سدی که فاجعه‌بارترین مشکلات زیست‌محیطی را برای خوزستان به بار آورد

سد گتوند به تعبير مهندسان، طراحان و مجريان آن «ترين‌هاي» زيادي دارد؛ بلندترين، مرتفع‌ترين و بهترين سد خاکي کشور. در عمليات ساخت اين سد، در بعضي از مقاطع تا نزديک 11 هزار نفر مشغول به کار بودند و مجموع طول گمانه‌هاي حفاري و تزريق آن 950 کيلومتر است. اين درحالي است که فاصله اهواز تا تهران کمتر از 900 کيلومتر محاسبه مي‌شود. عمليات اجرائي گتوند در سال 1376، درست جايي در فاصله پنج کيلومتري از معدن نمک گچساران آغاز شد. در سال 1390 و قبل از آبگيري سد، کارشناسان بسياري نسبت به حل‌شدن صد ميليون تن کوه نمک در آب کارون هشدار و سازندگان هم در پاسخ به مخالفان پيشنهادهايي براي علاج‌بخشي اين معضل ارائه دادند؛ از جمله اينکه در هر مرحله از آبگيري تا 15 متر بالاتر از تراز آبگيري خاکريزي روي لايه سازند گچساران اجرا شود تا امکان جريان‌يافتن آب و شسته‌شدن نمک وجود نداشته باشد اما فقط سه روز بعد از آبگيري سد، آب، پوشش رسي پيش‌بيني‌شده روي کوه نمک را شست و اين پوشش، ناگهان به ارتفاع هفت متر نشست کرد و تخريب شد؛ رويدادي که بزرگ‌ترين و مهم‌ترين رودخانه کشور را با چالشي جدي مواجه کرد. کارشناسان بر اين باور هستند ساخت سد گتوند سبب شوري رودخانه و نابودي زمين‌هاي استان خوزستان شده است زيرا دو‌سوم از اراضي خوزستان زير اين سد قرار دارد و سالانه هشت تا 10 تن نمک اضافي وارد اين خاک‌ها مي‌شود.

اينها آمارهايي است که کارشناسان پس از بررسي‌هاي دقيق ارائه داده‌اند؛ ارقامي که نشان از فاجعه‌اي زيست‌محيطي دارد و وزارت نيرو در پنج سال گذشته هرگز آنها را نپذيرفته است. باوجوداين، هدايت فهمي، معاون مديرکل دفتر بـرنـامه‌ريزي کلان آب و آبـفاي وزارت نيـرو، بالاخره لب به سخن گشود و با اعلام اينکه اين سد يکي از اشتباهات مهندسي کشور است، به انتقادها پاسخ گفت. او مي‌گويد: وجود اشتباهات مهندسي در ساخت سد گتوند، انکار‌ناپذير است؛ اگر وجود نداشت که اين مشکلات زيست‌محيطي ايجاد نمي‌شدند. هرچند معناي اين اشتباهات تکنيکال، اين نيست که فقط در ايران چنين خطاهايي وجود دارد و در هيچ کجاي دنيا اتفاق نيفتاده است. او اسنادي دارد که نشان مي‌دهد در سوئيس، آمريکا و بسياري از کشورهاي پيشرفته جهان، سدهايي وجود دارند که اشتباهي جانمايي شده‌اند. بااين‌حال، او معتقد است وزارت نيرو بايد اشتباه خود را بپذيرد؛ از سخنانش چنين بر‌مي‌آيد که کارشناسان پيش از ساخت سد به وزارت نيرو هشدار داده‌اند که نبايد مخزن سد روي سازند نمکي گچساران ساخته شود اما تبي که در مديريت آن زمان وجود داشت و آقاياني که از بخش پادگان به بخش عمران نقل مکان کرده بودند، باعث شدند گتوند ساخته و آبگيري شود.

مديريت مخزن راهکار جديدي نيست
پس از ارائه راه‌حل‌هاي بسيار از سوي کارشناسان، تنها راه علاج گتوند مديريت مخزن اعلام شد؛ اين به معناي آن است که با انجام اقداماتي سعي شود ميزان شوري آب رها‌شده از مخزن در حد استانداردها باشد. فهمي مدعي است از همان ابتداي آبگيري سد، اين اقدام، در دستور کار بوده است و کار جديدي نيست. باوجوداين، براساس آمارها، شوري يا همان EC آب مخزن سد گتوند در حد 900 تا هزار و 200 برآورد شده که دو برابر شوري آب درياست؛ به همين علت به آن ابرشور مي‌گويند. اين‌چنين که او مي‌گويد گزينه‌اي که وزارت نيرو بيشتر علاقه‌مند به انجام آن بوده، انتقال ابرشور به دريا يا حوضچه‌هاي تبخيري است که البته هزينه‌اي سرسام‌آور دارد؛ به همين علت هم تيم دانشگاهي اعلام کرد فعلا همان مديريت مخزن، تنها راه علاج‌بخشي گتوند است.

برآوردها حاکي از آن است که 400 کيلومتر از آب رودخانه کارون اکنون تبديل به مخزن آب شوري شده که روزانه وارد خاک منطقه مي‌شود و زمين‌ها را روزبه‌روز شورتر مي‌کند. اين ابرشور، نه‌تنها سبب لايزرع‌شدن زمين‌هاي کشاورزي پايين‌دست گتوند شده بلکه پديده نابودي و بي‌سر‌شدن نخل‌هاي حاشيه اروند را هم رقم زده است؛ گورستاني از نخل‌ها که در جنگ تحميلي به وجود نيامد و به‌دست خودمان ايجاد شد. باوجوداين، معاون وزارت نيرو، عامل آن را ورود پساب کشاورزي کارخانجات نيشکر به آب کارون مي‌داند. به گفته فهمي، زه آب کشاورزي صنايع نيشکر، بالاي 6 هزار اي‌سي نمک دارد که با اختلاط آب سد در پايين‌دست به 70 تا 80 هزار اي‌سي مي‌رسد.

حميد جلالوندي، مديرکل دفتر ارزيابي زيست‌محيطي سازمان حفاظت محيط ‌زيست که پيش‌تر اعلام کرده بود برچيدن سد گتوند هزينه‌اي هفت هزار ميليارد توماني دارد و بنابراين هيچ راهکاري جز مديريت مخزن و مشاوره با کارشناسان بين‌المللي براي گتوند نمي‌توان در نظر گرفت، اکنون با ابراز بي‌اطلاعي از تصميم جديد وزارت نيرو مي‌گويد: سازمان حفاظت محيط ‌زيست، پيشنهاد داد براي علاج‌بخشي گتوند، از نظر کارشناسان خارجي هم استفاده شود اما ما به‌عنوان ناظر، فقط مي‌توانيم نظر بدهيم و کار ديگري از دستمان بر‌نمي‌آيد. با مديريت مخزن، روزانه آبي با ميزان شوري هزار و 200 وارد زمين‌هاي پايين‌دست گتوند مي‌شود؛ بنابراين به نظر مي‌رسد اين مديريت نمي‌تواند مشکلات زيست‌محيطي منطقه را کاهش دهد. باوجوداين، جلالوندي تأکيد مي‌کند سازمان محيط ‌زيست بيش از اين اجازه دخالت ندارد و پيشنهادهايي که داده، مثمرثمر واقع نشده‌اند. شوري تنها مشکل گتوند نيست. همين چند روز پيش بود که سرپرست معاونت آب و آبفاي وزارت نيرو از مهار و کنترل نشت نفت در سد گتوند خبر داد؛ حادثه‌اي که سبب تلف‌شدن تعداد بسياري پرنده شد و سازمان محيط ‌زيست هم اعلام کرد نشت نفت بوده است؛ بنابراين به نظر مي‌رسد بار ديگر تيم کارشناسي بايد تحقيقات خود را در گتوند آغاز کند./سلامت نیوز: