بیماری سل، راه‌های انتقال و کنترل آن را بشناسید

سل یکی از بیماری‌های عفونی و واگیردار است که عامل آن میکروب سل است. این میکروب در قطرات بسیار ریز معلق در هوا وجود دارد که با سرفه و عطسه توسط بیماران پراکنده می‌شود و از راه مجاری تنفسی وارد بدن شده و بیشتر در ریه‌ها که محل مناسبی برای رشد میکروب است جای می‌گیرد.

در این صورت فرد به میکروب سل آلوده می‌شود و اگر سیستم ایمنی بدن نتواند میکروب سل را مهار کند، میکروب سل تکثیر می‌یابد و فرد به بیماری سل مبتلا می‌شود.

در 30 درصد موارد، اعضای دیگر بدن نیز دچار عفونت با این میکروب می‌شوند که به آن سل خارج ریوی می‌گویند. سل به طور اولیه ریه‌ها را درگیر می‌کند ولی ممکن است به سایر اعضا گسترش یابد. اعضایی که سل می‌تواند آنها را دچار عفونت کند شامل کلیه، قلب، دستگاه گوارش، مغز، استخوان‌ها، مفصل ها، حنجره و ... است.

سل در دوران کودکی معمولا محدود به قسمت میانی ریه‌ها است ولی ممکن است گسترش یافته و مننژیت ایجاد کند.

علایم شایع سل:

سل در مراحل اولیه بدون علامت است و غالبا علایمی شبیه آنفلونزا دارد در مراحل ثانویه علایم شامل موارد زیر است:

*سرفه طولانی بیشتر از دو هفته (سرفه ممکن است بدون خلط یا همراه با خلط خونی، زرد، غلیظ، خاکستری و چرکی باشد)

*تعریق شبانه

*تب

*بی‌اشتهایی

*کاهش وزن

*درد قفسه سینه و تنگی نفس

*خستگی و ضعف عمومی

*و در مواردی شاید ادرار قرمز یا کدر نیز دیده شود.

راه‌های انتقال:

فرد مبتلا به عفونت سل، میکروب را از طریق سرفه، عطسه، صحبت کردن، خنده، آواز خواندن و ... رها و قطرات ریز را در هوا پراکنده می‌کند و اگر وارد دستگاه تنفس فرد دیگری شوند موجب ایجاد بیماری سل درآن فرد می‌شوند.

تماس نزدیک با فرد مبتلا به سل فعال و ابتلای فرد به عفونت، به مدت زمان سپری شده در هوای آلوده، نزدیکی به شخص و میزان تهویه بستگی دارد.

گاوها نیز مستعد بیماری سل هستند و بیماری از طریق خوردن شیر و فرآورده‌های غیرپاستوریزه و گوشت آلوده آنها منتقل می‌شود. اما امروزه با کنترل بهداشتی صنایع شیر و کشتارگاه‌ها انتقال از این طریق چندان شایع نیست.

نکته: بیماری سل از راه وسایل آلوده مانند بشقاب و دیگر وسایل مورد نیاز و مورد استفاده بیمار به ندرت سرایت می‌کند و استریل کردن چنین وسایلی بدون ارزش بوده و یا ارزش ناچیزی دارد.

در بیشتر مواقع دو هفته پس از شروع درمان منظم خطر سرایت به دیگران از بین می‌رود.

وضعیت انتشار بیماری در دنیا:

سل یکی از بیماری‌های قدیمی است که در هر سنی می‌تواند رخ دهد و همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین علل ناتوانی و مرگ و میر در جهان مطرح بوده است.

سالانه 10 میلیون نفر به بیماری سل مبتلا می‌شوند و 3 میلیون نفر از آنها جان خود را از دست می‌دهند. در کشورهای در حال توسعه همانند پاکستان و افعانستان بیماری سل از همه جا بیشتر است و آمارها حاکی از آن است که هم اکنون بیش از 30 میلیون نفر در جهان از بیماری سل رنج می‌برند.

سل زمانی تحت کنترل بود اما امروزه به خاطر موارد زیر رو به افزایش است:

*شیوع آلودگی به ویروس ایدز (افراد مبتلا به ایدز به دلیل ضعف سیستم ایمنی بدن بیشتر دچار عفونت می‌شوند و تقریبا 70 درصد مبتلایان به ایدز به سل نیز مبتلا می‌شوند).

*بروز مشکلات اقتصادی، اجتماعی در کشورها  (آفریقا، عراق، آسیای جنوب شرقی و .... ).

*فقر و سوء تغذیه.

* جمعیت زیاد و ضعف سیستم بهداشتی و محل زندگی غیراستاندارد.

*افزایش افراد بی‌خانمان، بی‌سواد، بودجه ناکافی سیستم بهداشتی.

*مقاومت سل در برابر بعضی داروها.

*اعتیاد به مواد مخدر (معتادان تزریقی و مصرف الکل باعث ضعف سیستم ایمنی بدن می شوند).

* مهاجرت از کشورهایی که میزان شیوع سل درآنها بالا است.

* بیماری هایی که مقاومت بدن را کم می‌کنند(سرطان، پیوند اعضا و ...)

تشخیص:

نخستین گام در برنامه مبارزه با بیماری سل شناسایی آنها است جهت تشخیص سل از معاینات جسمی، انجام تست پوستی توبرکولین، رادیو گرافی قفسه سینه و کشت خلط، بررسی های آزمایشگاه خون، آزمایش خلط استفاده می شود. آسانترین و بهترین روش برای تشخیص بیماری سل، آزمایش نمونه خلط است که در سه نوبت انجام می‌شود:

نمونه اول: در اولین مراجعه و در حضور کارمند بهداشتی.

نمونه دوم: صبح روز بعد، قبل از برخواستن از خواب

نمونه سوم: هنگام تحویل نمونه دوم و در حضور کارمند بهداشتی

درمان بیماری سل:

درحال حاضر بیماری سل کاملا قابل درمان است اما به شرطی که بیماران به طور منظم و کامل و تحت نظارت مستقیم کارمند بهداشتی و فرد دوره دیده دارو مصرف کنند.

در اکثر موارد نیازی به بستری شدن در بیمارستان وجود ندارد. همه بیماران مبتلا به سل باید دوره درمان خود را کامل کنند زیرا خطر درمان ناقص سل از درمان نکردن آن بیشتر است و دو هفته پس از شروع درمان منظم، خطر سرایت به دیگران از بین می رود.

مصرف مرتب دارو، تغذیه مناسب، نورآفتاب، هوای پاکیزه و رعایت بهداشت فردی تاثیر زیادی در بهبودی بیماران دارند. درمان دارویی به مدت 6تا12ماه ممکن است طول بکشد.

اقداماتی که بیماران باید انجام دهد:

مصرف داروها مهم‌ترین وسیله پیشگیری از انتقال به دیگران است.

تجمع ترشحات موجب مسدود شدن راه‌های هوایی می‌شود و در تبادلات گازی اختلالاتی به وجود می‌آورد اگر بیمار مایعات فراوان بخورد خروج ترشحات از ریه آسان‌تر می‌شود.

بیمار باید دهان و بینی خود را در حین سرفه و عطسه بپوشاند و از دستمال کاغذی یک‌بار مصرف استفاده کند و دست‌های خود را به طور مداوم بشوید.

بیمار مبتلا به سل اغلب به دلیل بیماری طولانی و سوءتغذیه، ضعیف هستند و میل به غذا به دلیل خستگی زیاد حاصل از سرفه‌ها و تجمع ترشح زیاد خلط و درد قفسه سینه تغییر می‌کند. برنامه غذایی با دفعات زیاد و حجم کم ممکن است ضرورت یابد. مکمل‌های غذایی مانند B6 جهت جلوگیری از بروز آسیب به بافت عصبی باید مصرف شود.

داروها را منظم مصرف کند و اقداماتی برای کاهش عوارض ناشی از مصرف داروها را انجام دهد:

1- از مصرف الکل اجتناب کند.

2- عوارض جانبی داروها ممکن است موجب کاهش شنوایی، هپاتیت، مشکلات پوستی، سمیت کلیوی و کبدی، کم‌خونی و... شود که در صورت مصرف صحیح داروها می‌توان موجب کم کردن عوارض آنها شد.

3- باید داروها زیر نظر کارمند بهداشتی مصرف شوند پس به توصیه‌های آنان توجه کنند.

پیشگیری:

تنها و مهم‌ترین اقدام برای پیشگیری، کشف و درمان افراد دارای خلط مثبت است.

در صورت بروز علایم بیماری و مداومت توجه کنند و به مراکز پزشکی مراجعه نمایند.

با پاستوریزه کردن شیر، کنترل بهداشتی دامداری‌ها و کشتارگاه‌ها نیز می‌توان از بروز عفونت به وسیله میکروب گاوی جلوگیری کرد.

در افراده غیرآلوده با واکسیناسیون به موقع (واکسن ب ث ژ) می‌توان مصونیت ایجاد کرد. بهترین زمان برای واکسیناسیون، اوایل تولد است.

فرد آلوده باید موارد بهداشتی را رعایت کند و در هنگام عطسه و سرفه از دستمال کاغذی یک‌بار مصرف استفاده کند.

 همیشه گفته‌ایم:

پیشگیری بهتر از درمان است و می‌توان در مورد بیماری سل گفت که درمان یک بیمار مبتلا به سل، پیشگیری از ابتلای فرد دیگری است.