اقتصاد مقاومتی و مدیریت سیلاب/ تجاوز بی‌سابقه به حریم رودخانه‌ها مشکلات زیادی را به بار آورد

بنا بر اخبار رسیده در پی رخداد سیلاب در ۲۰استان کشور حوادث زیر به وقوع پیوست: قطع شبکه آب شرب 48روستای استان ایلام، سرریز آب در چندین سد از جمله دز در مرز استان‌های لرستان و خوزستان و همچنین سد آزادی در استان کرمانشاه و تحت تأثیر قرار گرفتن مناطق پایین دست این سدها، کشته شدن چند نفر از هموطنان، از کار افتادن فاز سوم پالایشگاه آبادان بر اثر بارش شدید باران، نشست زمین در جاده دهلران در استان ایلام به دلیل ضعف در زیرساخت جاده، تخریب تعدادی از سازه‌های حاشیه رودخانه‌ها در اثر سیلاب اخیر در استان‌های لرستان و خوزستان، افزایش تصادفات جاده‌ای در اثر بارش باران و افزایش لغزندگی در جاده‌های استان خراسان شمالی و ایلام، آبگرفتگی جاده قوچان - چناران در استان خراسان شمالی، خسارت به محصولات کشاورزی بویژه در استان‌های خوزستان، خراسان شمالی، ایلام و لرستان، بسته شدن جاده‌های اندیمشک – اهواز، قزوین – رشت، دهلران- اندیمشک و مسدود شدن جاده‌های خرم آباد- پل زال و رودبار- تنکابن بر اثر ریزش کوه، شکسته شدن خط انتقال آب در پلدختر استان لرستان، خروج قطار دورود – اندیمشک در اثر تخریب راه ریلی و قطع ارتباط ریلی به مناطق جنوبی در استان خوزستان.
مواردی که در بالا به آنها اشاره شد، گوشه‌ای از خسارت‌های  ناشی از سیلاب روزهای اخیر در کشور بود. از مرور خسارت‌های یاد شده چنین بر می‌آید که در کنار زیان‌های ناشی از سیل، تأثیر مخاطرات طبیعی دیگر به صورت ثانویه ازجمله: نشست زمین و تصادفات را نیز می‌توان در این موارد به وضوح مشاهده کرد که خسارت‌های ناشی از این رخداد را چند برابر می‌کند.
طبق اطلاعات سازمان هواشناسی کشور، بیشترین بارش حاصل از فعالیت سامانه بارشی اخیر در سطح کشور در ایستگاه هواشناسی شول آباد لرستان به میزان 1/271 میلیمتر ثبت شده است. همچنین رتبه دوم و سوم بارش‌های مربوطه به شهر‌های آبدانان با 220 میلیمتر و دهلران با 170 میلیمتر در استان ایلام است که این میزان بالاتر از بارش سالانه برخی از مناطق خشک و نیمه خشک در کشور و مورد اول در حد میانگین بارش سالانه در کل ایران است.
اینکه در روزهای اخیر شاهد پر آب شدن رودخانه‌های بزرگ بویژه در غرب کشور بوده‌ایم، تا حدود زیادی به دلیل شرایط فصلی، می‌تواند طبیعی باشد، اما ارائه مجوز ساخت و ساز در سال‌های گذشته در حریم رودخانه چطور؟ سیل تابستان سال گذشته سوادکوه و کن و شناور شدن ساختمان‌ها را که به خاطر دارید؟
پس از رخداد سیلاب آبان ماه سال گذشته در استان ایلام، عنوان شد که اگر اعتبار لازم (حدود ۴ میلیارد تومان) برای اجرای برنامه‌ریزی صورت گرفته در زمینه آبخیزداری مناطق بالادست حوضه‌های آبریز استان، تخصیص داده می‌شد و طرح‌های زیست محیطی قربانی طرح‌های دهان پرکن و اجرا نشدنی سال‌های گذشته نشده بود، ما شاهد خسارتی حدود ۶۰۰ میلیارد تومان (۱۵۰ برابر هزینه طرح‌های پیش‌بینی شده) نبودیم.

متأسفانه تحقق تنها ۴ درصد اعتبارات طرح‌های آبخیزداری در برنامه پنجم و تحقق تنها ۱۹ درصد اجرای عملیات این طرح‌ها (طبق گزارش سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری) در آن برنامه و تجاوز بی‌سابقه به حریم رودخانه‌ها مشکلات زیادی را به بار آورد. این در حالی است که برنامه‌ریزی مناسب و بموقع در زمینه مدیریت بلایای طبیعی در کشور می‌تواند منجر به تبدیل این بلایا به وقایعی کوچک و قابل کنترل شود.
رخداد سیلاب در استان‌های غربی و شمال شرقی کشور نشان داد تکرار این مخاطرات، نتیجه سال‌ها بی‌توجهی به این مسأله بوده و در صورت نداشتن برنامه‌ای دقیق و مناسب، می‌تواند خسارت‌ها  تکرار شود. البته ذکر این نکته نیز لازم است که حتی با در نظر گرفتن روش‌های پیشگیرانه به دلیل زمان بر بودن این طرح‌ها نمی‌توان در آینده‌ای نزدیک نیز انتظار زیادی در این زمینه داشته باشیم.
با توجه به برگزاری اجلاس جهانی بلایای طبیعی در دهه‌های اخیر و توجه به بحث کاهش خسارت‌های  ناشی از سوانح طبیعی، کشورهای پیشرفته و در حال توسعه برنامه‌های مدونی در زمینه مدیریت سوانح طبیعی و با هدف به حداقل رساندن خسارت‌های  ناشی از آن به کار بسته‌اند. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به برنامه تاب‌آوری در برابر بلایای طبیعی اشاره کرد که در اجلاس جهانی ۱۹۹۵ در هیوگوی ژاپن برای نخستین بار مطرح و به صورت برنامه‌ای جهانی ارائه شد که دوباره در سال ۲۰۱۵ در اجلاس سندای به صورت برنامه‌های مدون‌تر، مورد توجه و استقبال اکثر کشورهای شرکت‌کننده قرار گرفت.
در این میان ایران نیز به عنوان عضو دائمی این اجلاس و از جمله کشورهایی که خسارت‌های  زیادی از سوانح طبیعی را در سال‌های اخیر تجربه کرده است، ملزم به اجرای چنین برنامه‌ای خواهد بود. برنامه‌‌ای که علاوه بر مدیریت یکپارچه سوانح طبیعی نیاز به تجدید نظر در زیرساخت‌های مربوط به رویکرد موجود در این زمینه دارد. رویکردی که اجرای آن هزینه‌ای به مراتب کمتر از جبران خسارت‌های  ایجاد شده در اثر رخداد سوانح طبیعی خواهد داشت. ضمن اینکه برنامه‌ریزی در این زمینه به پیشبرد اهداف توسعه‌ای کشور کمک خواهد کرد.
برنامه‌هایی از جمله مدیریت صحیح در زمینه آبخیزداری در مناطق بالادست حوضه‌های آبریز مثل ایجاد مخازن ذخیره آب، کانال‌های هدایت آب، هدایت آب به مناطقی با شیب کم و نفوذ پذیر، ساخت سدهای زیرزمینی، اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی و... از جمله مواردی است که کشورهای عضو اجلاس جهانی بلایای طبیعی مد نظر دارند و ایران نیز با پذیرش این برنامه‌ها می‌تواند در سال‌های آتی میزان تاب‌آوری در برابر بلایای طبیعی را افزایش دهد.
 نگاه دقیق‌تر به برخی از استان‌های سیلزده در روزهای اخیر از جمله خراسان شمالی نشان می‌دهد برخی برنامه‌های صحیح در زمینه‌های یاد شده با توجه به نیاز آبی بالا در این استان، نه تنها می‌تواند میزان آسیب را کم کند بلکه به ادامه حیات بویژه در مناطق روستایی نیز کمک کند. روستاهایی که گاه در اثر خشکسالی، انتقال آب به آنها توسط تانکرها و با هزینه‌های خیلی زیاد صورت می‌گیرد. در حالی که مدیریت مناسب آب ناشی از سیلاب به روش‌هایی که در بالا ذکر شد می‌تواند نیاز آبی را در این مناطق برطرف کند. این موضوع یکی از مصادیق تبدیل تهدید به فرصت است که در برنامه‌های بالادستی از جمله برنامه اقتصاد مقاومتی بر آن تأکید شده است.

 ایران- علی ساکت- عضو هیأت علمی پژوهشکده سوانح طبیعی