نگاهی به علل مرگ ناگهانی در ورزشکاران

دنیای ورزش، دنیای پررمز و رازی است. گاهی در کنار همه سودمندی‌هایی که برای ورزشکاران دارد، باعث مصدومیت و حتی مرگ ورزشکار می‌شود. یكی از مشكلات و معضلاتی كه ورزشكاران را تهدید می​كند پدیده مرگ ناگهانی (Sudden death) در هنگام ورزش می​باشد. مرگ ناگهانی "مارکو یوین فوئه" بازیکن تیم‌ملی فوتبال کامرون در جام کنفدراسیون‌های سال 2003 زنگ خطری برای اهالی فوتبال و پزشکان ورزشی بود. پس از این اتفاق دردناک که تصویر آن هنوز در ذهن اهالی ورزش به فراموشی سپرده نشده است، در سالیان اخیر نیز به تناوب شاهد مرگ ناگهانی برخی ورزشکاران حرفه‌ای از جمله مارکو پانتانی دوچرخه سوار ایتالیایی، فاتح تور دوفرانس (سال ۲۰۰۴)، میکلوس فهر، بازیکن تیم‌ملی فوتبال مجارستان و بنفیکای پرتغال (سال ۲۰۰۴) و پیر ماریو مورسینی بازیکن تیم فوتبال لیوورنو ایتالیا (سال 2012)‏ بوده‌ایم. در سال‌های دور نیز سرگی گرینکوف دارنده مدال طلای اسکیت المپیک (سال ۱۹۹۳)، فلوهایمن قهرمان والیبال المپیک (سال ۱۹۸۶) و مجید پاشامقدم، ملی‌پوش فقید تیم‌ملی بسکتبال ایران (سال 1363) ورزشکارانی بودند که به مرگ ناگهانی دچار شدند.

در همین ارتباط دکتر رحمان سوری از فیزیولوژیست‌های دانشگاه تهران در مصاحبه‌ای به بررسی علل این رخدادهای تکان‌دهنده از منظر پزشکی و راه‌های پیشگیری از آن پرداخته است که خواندن صحبت‌های وی خالی از لطف نیست.

وی ابتدا در توضیح مرگ ناگهانی گفت: مرگ ناگهانی به طور كل به مرگ غیرضربه‌ای یا غیربرخوردی گفته می‌شود كه در جریان ورزش یا تا 24 ساعت پس از فعالیت ورزشی ممكن است رخ دهد و عموما هر عارضه‌ای در خارج از این دامنه باشد، ربط دادن علت آن به فعالیت ورزشی نسبتا دشوار می‌شود.

وی با بیان این که دانش پیرامون مرگ ناگهانی در ورزش نسبتا كم است، ادامه داد: دلیل آن نیز این است كه عموما متخصصان با فردی مواجه هستند كه جانش را از دست داده است و بنابراین بررسی عملكردی نمی​توان از این قضیه داشت و عموما بررسی‌ها در حیطه كالبدشكافی است.

عضو هیات علمی دانشگاه تهران گفت: چنانچه بخواهیم عواملی را كه منجر به پدیده مرگ ناگهانی ورزشكار می​شود را دسته​بندی كنیم، اولین دسته اختلالات مادرزادی در قلب است؛ مانند تنگی میترال، گشادی دریچه‌ها، تنگی آئورت و یا اختلالاتی كه در خود بافت قلب وجود دارند؛ همانند سوراخی كه بین بطن​ها ممكن است وجود داشته باشد.

وی افزود: دسته دوم، اختلالات الكتروفیزیولوژیك هستند؛ یعنی اختلالاتی كه در جریان​های الكتریكی در قلب بوجود می​آیند مثل ایجاد شاخه​های جداگانه یا اختلالاتی كه در هدایت جریان بوجود می​آیند.

این فیزیولوژیست ورزشی با بیان این‌كه دسته سوم عوامل منجر به مرگ ناگهانی در ورزشكاران، اختلالات موجود در جریان خون است، اضافه كرد: این دسته از اختلالات، شامل اختلالاتی همچون غلظت خون​های شدید می‌باشد كه باعث افزایش گران‌روی خون می​شود.

وی ادامه داد: دسته چهارم این عوامل نیز یك سری ویژگی​های ناشی از فعالیت​های ورزشی شدید است كه فرد را با عرق​ریزی فراوان در یك محیط مرطوب، به صورت بالا رفتن دمای مركزی بدن و كاهش آب، مواجه می​كند كه این امر زمانی حاد می​شود كه فرد یكی از مشكلات قلبی را نیز داشته باشد.

سوری بیان كرد: عموما افرادی كه این اختلالات را دارند از بابت نوع اختلالات، به دسته​های متوسط و شدید دسته​بندی می​شوند و تهدیدی كه برای این افراد وجود دارد این است كه دسته​های متوسط و شدید بیشتر در معرض خطر هستند و بعضا در ورزشكارانی كه دچار این عوارض در طول ورزش شده​اند، این اختلالات شناخته شده نبوده و بعدها در بررسی​ها مشخص شده كه این اختلالات در فرد وجود داشته است.

وی اظهار كرد: ما در دنیا آمار مرگ​های ناگهانی در ورزش را رو به افزایش می‌دانیم. بر اساس آماری كه بنده گرفته‌ام، طی دو سه سال گذشته تعداد مرگ​های ناگهانی در میان ورزشكاران 25 نفر بوده كه این آمار به نسبت چند سال قبل از آن، افزایش چند برابری داشته است.

عضو هیات علمی دانشگاه تهران افزود: شاید از دیدگاه اپیدمیولوژیك به نظر برسد این تعداد در میان جامعه ورزشكاری حرفه​ای سراسر دنیا خیلی كم باشد ولی از دیدگاه بالینی افزایش چند برابری و مخاطره​آمیزی وجود داشته باشد؛ بنابراین لزوم بررسی​های قابل توجه وجود دارد.

وی با بیان این‌كه چند مورد از این مرگ​های ناگهانی ورزشكارانی بودند كه افتادگی دریچه میترال در آن​ها در درجات متوسط و شدید دیده شده است، گفت: جالب این است كه این عارضه، عارضه​ای است كه قابل شناسایی و پیشگیری است ولی به دلیل آن كه عملكرد قلبی ورزشكاران در زمان استراحت بالا است و از طرفی این افراد دارای یكسری سازگاری​های مفید هستند، بعضا در زمان استراحت عوارض این بیماری​ها را نشان نمی​دهند و در نتیجه در شناسایی و درمان آن نیز ناكام هستند.

این استاد دانشگاه تصریح كرد: به ورزشكارانی كه دارای اختلالات قلبی در درجه متوسط و شدید هستند توصیه می​شود از فعالیت​های آیزومتریك كه در آن عضلات بدن در مقابل یك فعالیت شدید و سنگین منقبض می​شود خودداری كنند چرا كه این احتمال می​رود كه آن دریچه در انقباضات قلبی، آسیب جدی ببیند و دیگر نتواند عملكرد عادی خود را داشته باشد.

وی در پاسخ به سوالی در مورد این كه چرا پدیده مرگ ناگهانی در میان فوتبالیست​ها بیشتر دیده می​شود، عنوان كرد: این مساله را اگر بخواهیم از منظر اپیدمیولوژیك بررسی كنیم شاید دلیلش این باشد كه به عنوان مثال در ورزش وزنه​برداری یك ورزشكار وجود دارد ولی در یك تیم فوتبال حداقل 20 فوتبالیست وجود دارد.

سوری ادامه داد: با این حال، از نظر خطرناك بودن، وزنه​بردارها، بوكسورها و یا ورزشكارانی كه بیشتر در معرض انقباضات شدید بدنی هستند مثل ورزشكاران راگبی یا رشته​هایی از این قبیل، بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

وی افزود: به طور كلی چنانچه بخواهیم یك بعد ریشه​شناسی از این مساله داشته باشیم، به عقیده من یكی از دلایل، تعداد بالای فوتبالیست​ها در یك تیم به نسبت سایر رشته​ها است و دلیل دیگر این است كه عموما پست​های فوتبالیست‌ها متفاوت​تر است. به عنوان مثال بعضی​ها مانند دروازه​بان فعالیت كمتری دارند و بعضی‌ها فعالیت شدیدتری دارند. بنابراین می​توان گفت این عارضه بیشتر در پست​هایی دیده می​شود كه دارای انقباضات شدید‏، حركات و سرعت​های انفجاری می​باشد.

عضو هیات علمی دانشگاه تهران تاکید کرد: ورزشكاران مصرف‌كننده​ی استروئیدهای آنابولیك یا داروهای افزایش گلبول​های قرمز بیشتر در خطر هستند، چرا كه در نتیجه‌ مصرف این استروئیدها و داروها، یك هیپرتروفی نسبتا شدیدی در قلب آن‌ها ایجاد می‌شود و امكان دارد توان عملكردی قلب آن‌ها به اندازه حجم قلب​شان گسترش پیدا نكند.​ چنانچه پای دوپینگ هم به حیطه ورزش باز شود، این عوارض نیز خیلی بیشتر از این نمود پیدا می‌كند.

این فیزیولوژیست ورزشی در پاسخ به سوالی در خصوص این كه چه توصیه‌هایی برای ورزشكاران دارید تا دچار مواردی همچون ایست ناگهانی قلب نشوند؟ گفت: ​توصیه‌های ما در دو دسته قرار می‌گیرد؛ توصیه​های تخصصی و توصیه‌های عمومی.

وی ادامه داد: توصیه‌های تخصصی ما این است که ورزشكاران از همان ابتدا كه وارد ورزش حرفه‌ای می‌شوند، باید توسط یك متخصص قلب به طور كامل بررسی و معاینه شوند و تمام ویژگی​های ذاتی و عملكردی قلب آن‎ها بررسی شود كه از همان ابتدا حداقل آن مشكلات مادرزادی، شناسایی شوند. چرا كه همان‌گونه كه گفته شد عملكرد قلب ورزشكاران آن قدر بالا است كه ممكن است در زمان استراحت عوارض خود را نشان ندهند.

سوری در خصوص توصیه‌های عمومی نیز گفت:​ یكسری نشانه‌ها و سمپتوم​هایی وجود دارند كه ورزشكار بلافاصله پس از مشاهده آن‌ها و چنانچه اثرات آن‌ها را در خود دید باید حتما به مراكز درمانی مراجعه كند. از جمله‌ی این نشانه‌ها می‌توان به بالا رفتن بدون دلیل ضربان قلب در زمان استراحت، احساس فشار بیش از حد نسبت به هم‌رشته‌های خودش در یك شدت تمرینی برابر، احساس تنگی نفس شدید یا استرس تنفسی در زمان اجرای فعالیت​های متوسط تا شدید و یا احساس هر گونه درد در دست چپ فرد در زمان فعالیت شدید یا حتی در زمان استراحت، اشاره كرد.

وی عنوان کرد: توصیه دیگر ما این است كه از آن‌جا كه علت برخی از مرگ​های ناگهانی حین ورزش، افزایش گران‌روی خون به دلیل تعریق زیاد می​باشد و در ورزشكارانی كه در محیط​های گرم كار می​كنند، این امر یكی از علت‌های عوارض قلبی می​باشد؛ نوشیدن آب فراوان طی فعالیت، استفاده از لباس​هایی كه جریان هوا را طی فعالیت ورزشی برقرار كند، پرهیز از محیط​های سرد پس از فعالیت​های ورزشی با شدت بالا و برخورداری از یك شرایط فیزیولوژیك در حین فعالیت از جمله این كه چند ساعت پس از صرف غذا به فعالیت بپردازند، عدم استفاده از استروئید​های آنابولیك تا جای ممكن و استفاده نكردن از مواد نیروزا (دوپینگ) می‌تواند در پیشگیری از مرگ ناگهانی موثر باشد.

این عضو هیات علمی دانشگاه تهران در پایان با تاكید بر این كه دسته​ای از تمام عوامل و ویژگی​ها در یك عارضه قلبی دخیل هستند، خاطرنشان‌كرد: چنانچه هر كدام از این عوامل را بتوان كاهش داد، قطعا ریسك بروز علائم نیز كاهش پیدا می​كند؛ به عنوان مثال كاهش دمای محیط در هنگام ورزش یكی از مهم‌ترین مداخلات محیطی است كه می​توان انجام داد. اگر فعالیت​های ورزشی در زمان​هایی كه دمای هوا پایین​تر است و رطوبت زیادی وجود ندارد، انجام شود قطعا اثربخش خواهد بود؛ از طرفی، در دسترس بودن آب در هنگام فعالیت ورزشی به ویژه در مناطق بسیار گرم در صورتی كه كمی مواد معدنی نیز به آن اضافه كنند، قطعا سودمند خواهد بود.