ملاثانی، پایتخت خرمای ایران؛ صنعتی که با خرمای خوزستان اشتغال می‌سازد
خوزستان سال‌هاست یکی از قطب‌های اصلی تولید خرما در کشور است و در این میان، شهر ملاثانی در شهرستان باوی به دلیل تراکم نخلستان‌ها و تنوع ارقام، جایگاهی ویژه دارد. گزارش میدانی خوزنیوز از این منطقه نشان می‌دهد که خرمای خوزستان فقط یک محصول کشاورزی نیست، بلکه زنجیره‌ای از مشاغل و ارزش افزوده را در خود نگه داشته است.
در سال‌های اخیر، تمرکز بر فرآوری و بسته‌بندی در خود استان باعث شده بخشی از سود که پیش‌تر به خارج از منطقه می‌رفت، در همان نخلستان بماند. این گزارش به همین ظرفیت استانی می‌پردازد.
نخلستان‌های باوی؛ چرا ملاثانی پایتخت خرمای خوزستان است
ملاثانی را به دلیل تراکم نخلستان‌های بارور و دسترسی به آب کارون، بسیاری از فعالان محلی پایتخت خرما می‌نامند. نخلستان در اینجا فقط زمین کشاورزی نیست؛ بخشی از هویت روستاها و اقتصاد خانوار است. هر نخلستان، از هرس و گرده‌افشانی تا برداشت و حمل، نیروی کار فصلی و دائمی می‌خواهد.
موقعیت شهرستان باوی و فاصله کوتاه تا اهواز، مزیت دیگری برای این محصول ایجاد کرده است. خرما پس از برداشت نیاز به انتقال سریع به سردخانه دارد و همین نزدیکی، ضایعات را کم می‌کند. بر اساس روایت‌های میدانی، همین زنجیره کوتاه باعث شده کیفیت محصول در بازار داخل و منطقه حفظ شود.
نخلستان‌های ملاثانی عمدتاً با ارقام بومی خوزستان شکل گرفته‌اند و همین تنوع، ریسک کشاورز را پایین می‌آورد. اگر یک رقم در یک سال بازار ضعیف‌تری داشته باشد، رقم دیگر جبران می‌کند.
هفت رقمی که هویت خرمای خوزستان را می‌سازند
هویت این محصول را ارقام آن می‌سازند. هفت رقم شاخص که در ملاثانی و باوی بیشتر کشت می‌شود، هر کدام کاربرد و مشتری خاص خود را دارد. این تنوع، دلیل ماندگاری صنعت خرما در استان است.
پیارم، رقم نیمه‌خشک و لوکس با پوست نازک و ظاهر بازارپسند، برای بسته‌بندی هدیه و صادرات شناخته می‌شود. بریم، رقم نرم و شیرین با بافت لطیف، برای تازه‌خوری و بازار منطقه‌ای محبوب است. استعمران یا سعمران، رقم نیمه‌خشک اقتصادی با ماندگاری بالا، پرمصرف‌ترین رقم برای بسته‌های خانواده است.
برحی، رقم نرم و شهدی که در مرحله رطب برداشت می‌شود، در بازار داخلی و برای رطب منجمد کاربرد دارد. دِری یا دِیری، رقم نیمه‌خشک، کشیده و تیره‌براق، به دلیل مقاومت در حمل، برای بسته‌بندی صادراتی مناسب است. زاهدی، رقم خشک و طلایی، بیشتر در صنایع غذایی و فرآورده استفاده می‌شود. کبکاب، رقم نرم، درشت و پرشهد، برای تولید شیره و مصرف خانگی جایگاه دارد.
همین ترکیب است که محصول را از تک‌محصولی بودن خارج کرده و به سبد متنوع تبدیل کرده است. سبد متنوع، قدرت چانه‌زنی کشاورز را بیشتر می‌کند.
از خرمای فله به ارزش افزوده؛ نقش فرآوری و بسته‌بندی در درآمد کشاورز
تا چند سال پیش، بخش زیادی از خرمای خوزستان به‌صورت فله و بدون فرآوری فروخته می‌شد. امروز کارگاه‌های فرآوری در خود ملاثانی، سورت، شستشو، رطوبت‌گیری و بسته‌بندی را انجام می‌دهند. همین مرحله ساده، ارزش افزوده‌ای ایجاد می‌کند که مستقیم به جیب کشاورز و کارگر محلی برمی‌گردد.
بسته‌بندی، فقط جعبه نیست. وزن‌های ۲۵۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ گرمی برای خرده‌فروشی و کارتن‌های ۵ و ۱۰ کیلویی برای عمده‌فروشی، استاندارد بازار است. وقتی بسته‌بندی در خود استان انجام شود، هزینه حمل فله کم می‌شود و امکان درج اطلاعات محصول، تاریخ برداشت و شرایط نگهداری فراهم می‌شود. این شفافیت، اعتماد خریدار را بیشتر می‌کند.
برای خریدار نهایی نیز دسترسی آسان شده است. امروز امکان خرید عمده خرما به‌صورت بسته‌بندی‌شده و مستقیم از تولیدکننده فراهم است. این مدل، واسطه‌گری را کم کرده است.
اشتغال و اقتصاد محلی؛ چه مشاغلی حول یک کارگاه فرآوری شکل می‌گیرد
یک کارگاه فرآوری خرما در ملاثانی، فقط چند کارگر بسته‌بندی نیست. زنجیره اشتغال آن گسترده است و همین موضوع، صنعت خرما را به یک ظرفیت اقتصادی برای شهرستان باوی تبدیل کرده است.
- کار فصلی نخلستان: هرس، گرده‌افشانی، تیمار خوشه و برداشت، هر کدام نیروی متخصص محلی می‌خواهد.
- حمل و سردخانه: رانندگان نیسان، کارگران سردخانه و انبارداران، حلقه بین نخلستان و کارگاه هستند.
- سورت و فرآوری: سورت بر اساس اندازه و رنگ، شستشو و کنترل کیفیت، اشتغال ثابت برای زنان و جوانان محلی ایجاد کرده است.
- بسته‌بندی و چاپ: تأمین کارتن، سلفون و لیبل، کسب‌وکارهای کوچک اطراف را فعال می‌کند.
- فروش و لجستیک: از فروشگاه آنلاین تا باربری بین‌شهری، حلقه آخر زنجیره خرمای خوزستان است.
یکی از تولیدکنندگان محلی در این باره می‌گوید:
«وقتی فرآوری داخل منطقه بماند، سودش هم داخل منطقه می‌ماند. نخلستان فقط خرما نمی‌دهد، کار می‌دهد.»
این نگاه، دلیل اهمیت صنعت خرما برای اقتصاد باوی است. اگر محصول در همان استان فرآوری شود، چند برابر بیشتر اشتغال می‌سازد تا زمانی که فله خارج شود.
تجربه یک تولیدکننده ملاثانی
در شهر ملاثانی، مجموعه‌ای به نام نخل خرما بیش از ۲۰ سال است که در حوزه تولید، فرآوری و بسته‌بندی خرما فعال است. این مجموعه سالانه حدود ۳۰۰ تن خرما در ۱۰ رقم عرضه می‌کند و تمرکز آن روی هفت رقم شاخص استعمران، بریم، برحی، دِری، زاهدی، پیارم و کبکاب است. علاقه‌مندان به خرید خرما استعمران می‌توانند این رقم اقتصادی و پرمصرف را به‌صورت مستقیم از همین زنجیره تهیه کنند.
آنچه این تجربه را برای گزارش استانی قابل توجه می‌کند، نگه داشتن زنجیره در خود منطقه است. تولید، سورت و بسته‌بندی در یک مجموعه داخلی انجام می‌شود و فروش از طریق فروشگاه آنلاین نیز فعال است. این مدل، نمونه‌ای از همان ارزش افزوده‌ای است که پیش‌تر به آن اشاره شد.
برای مثال، خرمای دِیری در این مجموعه به‌عنوان رقم مقاوم و مناسب بسته‌بندی صادراتی معرفی می‌شود؛ رقمی که به دلیل ماندگاری، برای حمل طولانی مناسب است. در کنار آن، کسانی که به دنبال خرید خرما برحی هستند، می‌توانند این رقم نرم و شهدی را به‌صورت تازه و بسته‌بندی‌شده از همین تولیدکننده تهیه کنند.
چالش‌ها؛ آب، خشکسالی، نوسان قیمت و بازار
با وجود ظرفیت، صنعت خرما در خوزستان با چالش‌های تکراری روبه‌روست. اولین چالش، آب و خشکسالی است. نخل نسبت به بسیاری از محصولات مقاوم‌تر است، اما کیفیت و اندازه محصول به آبیاری منظم وابسته است. دومین چالش، نوسان قیمت در فصل برداشت است. وقتی کشاورز مجبور به فروش فوری فله باشد، قدرت چانه‌زنی ندارد.
چالش سوم، بازار است. بازار فقط داخلی نیست و رقابت با سایر استان‌ها وجود دارد. بدون بسته‌بندی استاندارد، حتی محصول خوب هم در قفسه دیده نمی‌شود. همین‌جاست که نقش کارگاه‌های محلی پررنگ می‌شود.
چشم‌انداز؛ صادرات منطقه‌ای و برندسازی استانی
چشم‌انداز خرمای خوزستان را باید در دو مسیر دید: بازار منطقه‌ای و برندسازی استانی. بازارهای حاشیه خلیج فارس، عراق و ترکیه به دلیل ذائقه نزدیک و فاصله حمل کم، مشتری طبیعی خرمای خوزستان هستند. بر اساس روایت‌های فعالان بازار، تقاضا برای ارقام نیمه‌خشک و خشک در این بازارها پایدار است.
مسیر دوم، برندسازی است. وقتی نام ملاثانی و باوی به‌عنوان خاستگاه خرمای خوزستان شناخته شود، ارزش افزوده بیشتری در خود استان می‌ماند. برند استانی، فقط لوگو نیست؛ به معنای استاندارد سورت، بسته‌بندی و ردیابی محصول است. مجموعه‌هایی که زنجیره را از نخلستان تا فروشگاه آنلاین نگه داشته‌اند، نمونه اولیه این برندسازی هستند.
در نهایت، خرمای خوزستان زمانی به اشتغال پایدار تبدیل می‌شود که فرآوری، بسته‌بندی و فروش در خود استان بماند. تجربه ملاثانی نشان می‌دهد این مسیر برای خرمای خوزستان ممکن است؛ به شرط سرمایه‌گذاری روی کارگاه‌های کوچک و حفظ تنوع ارقام خرما.
