خیابان‌های اهواز بازار میوه نیستند؛ ساماندهی وانت‌بارها، بدون نادیده گرفتن معیشت مردم
خوزنیوز - سمیه بخشی - خیابان‌های شهر برای عبور و مرور شهروندان ساخته شده‌اند، نه برای آنکه به‌تدریج به محل استقرار فروشندگان سیار تبدیل شوند. با این حال، در برخی معابر پرتردد اهواز، استقرار وانت‌های میوه‌فروش و توقف خودروهای مشتریان در کنار آن‌ها، ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت مشاغل سیار و ساماندهی عرضه میوه و تره‌بار را به یکی از مسائل قابل توجه مدیریت شهری تبدیل کرده است.
مسئله فقط حضور چند وانت در حاشیه خیابان نیست؛ موضوع، چگونگی استفاده از فضای عمومی شهر، حفظ ایمنی شهروندان، روان‌سازی ترافیک و در عین حال، حمایت از معیشت افرادی است که از راه فروش محصولات کشاورزی و مواد غذایی امرار معاش می‌کنند. حل این مسئله نیازمند تصمیمی است که هم حق شهروندان برای برخورداری از معابر ایمن و قابل استفاده را به رسمیت بشناسد و هم برای فعالیت اقتصادی فروشندگان، مسیر جایگزین و عملی فراهم کند.
وقتی خیابان به محل کسب‌وکار تبدیل می‌شود
استقرار وانت‌های میوه‌فروش در نقاط پرتردد، به‌ویژه در محدوده‌هایی که فضای توقف خودرو محدود است، می‌تواند پیامدهای متعددی برای شهروندان داشته باشد. توقف مشتریان برای خرید، کاهش ظرفیت عبور خودروها، ایجاد گره‌های ترافیکی و دشوار شدن دسترسی عابران پیاده به پیاده‌روها، از جمله مشکلاتی است که در صورت نبود مدیریت مؤثر، احتمال بروز آن افزایش می‌یابد.
در چنین شرایطی، خطر برای عابران پیاده، به‌خصوص سالمندان، کودکان و افراد دارای معلولیت، جدی‌تر می‌شود. همچنین، در خیابان‌هایی که توقف خودروها دید رانندگان را محدود می‌کند یا مسیر عبور را تنگ‌تر می‌سازد، احتمال بروز موقعیت‌های خطرناک ترافیکی افزایش می‌یابد.
از سوی دیگر، باقی ماندن پسماند میوه و سبزی در حاشیه خیابان، در صورت نبود جمع‌آوری و نظافت مناسب، می‌تواند بر بهداشت محیط و سیمای شهری نیز اثر منفی بگذارد.
البته نباید از یاد برد که همه فروشندگان سیار الزاماً در شرایط یکسان فعالیت نمی‌کنند و میزان مزاحمت نیز به محل استقرار، نحوه توقف، حجم تردد و رعایت ضوابط بستگی دارد. بنابراین، آنچه ضرورت دارد، برخوردی هدفمند با موارد ایجادکننده سد معبر است، نه نادیده گرفتن تفاوت میان فعالیت مجاز و تخلف.
مسئولیت شهرداری؛ از رفع سد معبر تا مدیریت ریشه‌ای مسئله
بر اساس تبصره یک ماده ۵۵ قانون شهرداری، سد معبر عمومی و استفاده غیرمجاز از پیاده‌روها و دیگر فضاهای عمومی برای کسب‌وکار ممنوع است و شهرداری وظیفه دارد برای رفع موانع و آزادسازی معابر اقدام کند. بند ۱۸ همین ماده نیز ایجاد و تعیین میدان‌های عمومی برای خرید و فروش ارزاق، میوه و تره‌بار و سایر نیازهای عمومی را در شمار وظایف شهرداری قرار داده است.
بنابراین، ساماندهی وانت‌بارهای میوه‌فروش را نباید صرفاً به جمع‌آوری مقطعی آن‌ها از یک خیابان یا انتقال مشکل به محلهای دیگر محدود کرد. مدیریت شهری باید بتواند میان اجرای مقررات، حفظ نظم عمومی و فراهم کردن زیرساخت‌های مناسب برای فعالیت اقتصادی تعادل برقرار کند.
اگر یک محل از فعالیت وانت‌بارها پاک‌سازی شود، اما در همان محدوده یا محله‌های اطراف، فضای مناسبی برای عرضه محصولات وجود نداشته باشد، احتمال بازگشت مشکل همچنان باقی خواهد ماند. از همین رو، برخورد با سد معبر زمانی می‌تواند اثربخش و پایدار باشد که با برنامه‌ای روشن برای ساماندهی محل فعالیت فروشندگان همراه شود.
بازارچه‌های میوه و تره‌بار؛ راهکاری که باید از ساختمان فراتر برود
یکی از راهکارهای قابل بررسی برای کاهش فشار بر خیابان‌های پرتردد اهواز، توسعه بازارچه‌های محلی میوه و تره‌بار و فعال‌سازی ظرفیت بازارچه‌های موجود است.
در برخی نقاط شهر، این پرسش برای شهروندان مطرح است که آیا فضاها و ساختمان‌هایی که برای فعالیت‌های تجاری محلی در نظر گرفته شده‌اند، توانسته‌اند به کارکرد واقعی خود دست پیدا کنند؟ پاسخ دقیق به این پرسش، نیازمند بررسی میدانی، شناسایی ظرفیت‌های موجود و انتشار اطلاعات روشن درباره وضعیت بهره‌برداری از این مراکز است.
صرف احداث یک ساختمان یا اختصاص فضایی به بازارچه، به معنای حل مسئله نیست. بازارچه زمانی می‌تواند نقش مؤثری در ساماندهی مشاغل شهری ایفا کند که دسترسی مناسبی داشته باشد، برای فروشندگان جذاب و مقرون‌به‌صرفه باشد، مشتریان بتوانند به‌آسانی به آن مراجعه کنند و نظارت بر قیمت، کیفیت محصولات، بهداشت و مدیریت پسماند در آن امکان‌پذیر باشد.
به همین دلیل، شهرداری اهواز می‌تواند پیش از تعریف پروژه‌های جدید و پرهزینه، وضعیت بازارچه‌های موجود را ارزیابی کند؛ ظرفیت‌های بلااستفاده را شناسایی کند و برای تکمیل، تجهیز یا بهره‌برداری مؤثر از آن‌ها برنامه مشخصی ارائه دهد. در کنار آن، ایجاد بازارچه‌های کوچک و محلی در مناطق پرتراکم و نزدیک به محدوده‌هایی که با مشکل استقرار وانت‌بارها مواجه‌اند، می‌تواند در دستور کار قرار گیرد.
هدف آن است که خرید میوه و تره‌بار برای مردم آسان بماند، اما هزینه این دسترسی آسان به شکل اختلال در ترافیک، اشغال پیاده‌روها و افزایش مخاطرات معابر عمومی پرداخت نشود.
ساماندهی بدون بیکارسازی؛ معیشت فروشندگان را هم باید دید
در هر برنامه‌ای برای رفع سد معبر، یک ملاحظه مهم وجود دارد: بسیاری از فروشندگان سیار برای تأمین هزینه‌های زندگی خود به این فعالیت وابسته‌اند. نادیده گرفتن این واقعیت، نه از اهمیت نظم شهری می‌کاهد و نه راه‌حل پایداری برای مشکل ایجاد می‌کند.
اگر قرار باشد فعالیت فروشندگان در نقاط پرتردد محدود شود، لازم است هم‌زمان برای انتقال داوطلبانه و قانونمند آن‌ها به مراکز عرضه مناسب، شرایط عملی فراهم شود. شهرداری می‌تواند با شناسایی فروشندگان، بررسی توان اقتصادی آن‌ها و طراحی سازوکارهای شفاف واگذاری غرفه‌ها، زمینه انتقال تدریجی فعالیت‌ها را مهیا کند.
تعیین اجاره‌بهای متناسب با توان مالی فروشندگان خرد، پیش‌بینی دوره تنفس در آغاز فعالیت، اختصاص غرفه‌های کوچک، ایجاد شرایط مناسب برای بارگیری و تخلیه محصولات و اطلاع‌رسانی درباره محل بازارچه‌ها، از جمله اقداماتی است که می‌تواند استقبال از این مراکز را افزایش دهد.
چنین رویکردی حتی می‌تواند به ایجاد فرصت‌های شغلی جدید در حوزه توزیع، حمل‌ونقل، فروش، بسته‌بندی و خدمات پشتیبانی منجر شود. بازارچه‌های فعال و قانونمند، علاوه بر ساماندهی مشاغل سیار، ظرفیت آن را دارند که به مراکز اقتصادی محلی تبدیل شوند و در کنار حفظ اشتغال موجود، فرصت‌های تازه‌ای برای کسب درآمد ایجاد کنند.
البته تحقق این مزایا به طراحی اقتصادی مناسب، استقبال شهروندان و مشارکت واقعی فروشندگان وابسته است و صرف ایجاد بازارچه، به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت نخواهد بود.
چه اقداماتی از شهرداری اهواز انتظار می‌رود؟
برای عبور از وضعیت موجود، می‌توان چند مطالبه روشن را پیش روی مدیریت شهری قرار داد:
۱. شناسایی نقاط بحرانی: تهیه فهرستی از خیابان‌ها و تقاطع‌هایی که استقرار وانت‌بارها در آن‌ها بیشترین اختلال را در عبور و مرور ایجاد می‌کند و اولویت‌بندی اقدامات بر اساس میزان خطر و حجم تردد.
۲. انتشار گزارش وضعیت بازارچه‌ها: اعلام تعداد بازارچه‌های موجود، وضعیت بهره‌برداری، ظرفیت غرفه‌ها، میزان استفاده از امکانات و برنامه زمان‌بندی برای فعال‌سازی مراکز غیرفعال یا کم‌استفاده.
۳. تدوین طرح ساماندهی فروشندگان سیار: تعیین محلهای مناسب برای فعالیت، مشخص کردن ضوابط روشن و فراهم کردن مسیر قانونی و قابل دسترس برای واگذاری غرفه‌ها.
۴. اجرای مرحله‌ای و منصفانه مقررات: اطلاع‌رسانی قبلی، فرصت کافی برای انتقال، برخورد یکسان با موارد مشابه و پرهیز از اقداماتی که بدون فراهم کردن جایگزین عملی، معیشت فروشندگان را با مشکل جدی مواجه می‌کند.
۵. نظارت مستمر بر نتیجه اقدامات: ارزیابی اینکه آیا پس از اجرای طرح، ترافیک روان‌تر شده، پیاده‌روها آزاد مانده‌اند، وضعیت نظافت بهبود یافته و فروشندگان توانسته‌اند فعالیت خود را در محلهای جایگزین ادامه دهند یا خیر.
۶. مشارکت دادن شهروندان و کسبه: دریافت گزارش‌های مردمی، شنیدن دیدگاه فروشندگان و کسبه محلی و انتشار نتایج اقدامات، به‌منظور افزایش اعتماد عمومی و جلوگیری از انتقال مشکل از یک نقطه شهر به نقطه دیگر.
مطالبه شهروندان؛ خیابان ایمن، بازار فعال و اشتغال پایدار
اهواز به مدیریت شهری نیاز دارد که مسائل روزمره شهر را نه صرفاً با اقدامات مقطعی، بلکه با برنامه‌ریزی و ایجاد زیرساخت‌های کارآمد حل کند. آزادسازی معابر پرتردد، حفظ ایمنی عابران، کاهش اختلالات ترافیکی و بهبود نظافت شهری، مطالبه‌ای منطقی از شهرداری است؛ همان‌طور که فراهم کردن فرصت فعالیت قانونی و حفظ امکان کسب درآمد برای فروشندگان خرد نیز باید در سیاست‌های ساماندهی مورد توجه قرار گیرد.
در این میان، بازارچه‌های میوه و تره‌بار می‌توانند حلقه اتصال این دو مطالبه باشند؛ به شرط آنکه از قالب ساختمان‌های کم‌استفاده فراتر بروند و به مراکزی زنده، در دسترس و اقتصادی تبدیل شوند.
اکنون انتظار می‌رود شهرداری اهواز با بررسی میدانی وضعیت وانت‌بارهای میوه‌فروش و بازارچه‌های موجود، برنامه‌ای شفاف و زمان‌بندی‌شده برای ساماندهی این فعالیت‌ها ارائه کند؛ برنامه‌ای که شهروندان بتوانند نتایج آن را در خیابان‌های خلوت‌تر، پیاده‌روهای قابل استفاده‌تر، بازارهای محلی فعال‌تر و فرصت‌های شغلی پایدارتر مشاهده کنند.
ساماندهی وانت‌بارها نباید به انتخاب میان نظم شهری و معیشت مردم تبدیل شود. راه‌حل مطلوب، مدیریت هم‌زمان هر دو است؛ خیابان‌ها باید برای تردد ایمن شهروندان آزاد بمانند و فروشندگان نیز امکان فعالیت در فضایی مناسب، قانونی و قابل دوام داشته باشند.
