دلربایی در دشت آزادگان به‌نام ام‌الدبس
ام‌الدبس جاذبه کمترشناخته‌شده در غرب خوزستان؛ از جنگل‌های دست‌کاشت و رمل‌های روان تا زیستگاه آهو و ظرفیت‌های گردشگری است.
در غرب خوزستان، جایی میان بستان و عبدالخان و در مجاورت ارتفاعات میشداغ، چشم‌اندازی متفاوت از آنچه معمولاً از طبیعت خوزستان تصور می‌شود شکل گرفته است؛ جایی که رمل‌های طلایی، تپه‌های ماسه‌ای و پوشش جنگلی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.این منطقه با نام «ام‌الدبس» شناخته می‌شود و در محدوده دشت آزادگان قرار دارد. ام‌الدبس را نمی‌توان تنها یک جنگل یا یک منطقه بیابانی دانست؛ بلکه بخشی از مجموعه طبیعی میشداغ ـ ام‌الدبس است که در آن، دشت، تپه‌ماهور، ارتفاعات کم‌ارتفاع و شنزارهای روان در کنار زیستگاه‌های گیاهی و جانوری قرار گرفته‌اند. منطقه حفاظت‌شده میشداغ نیز در سال ۱۳۹۰ از وضعیت شکارممنوع به منطقه حفاظت‌شده ارتقا یافت.
جایی میان رمل و جنگل
شاید مهم‌ترین ویژگی ام‌الدبس، تضادی باشد که در نخستین نگاه توجه هر بازدیدکننده‌ای را جلب می‌کند.در بخش‌هایی از منطقه، تپه‌های ماسه‌ای و رمل‌های روان در کنار پوشش گیاهی قرار گرفته‌اند و همین ترکیب، سیمایی متفاوت به منطقه داده است. این چشم‌انداز به‌ویژه در ساعات ابتدایی صبح و هنگام غروب، زمانی که نور خورشید روی تپه‌های ماسه‌ای می‌تابد، جلوه بیشتری پیدا می‌کند.محدوده میشداغ ـ ام‌الدبس از نظر توپوگرافی نیز یکدست نیست و ترکیبی از مناطق کوهستانی، تپه‌ماهور، دشت و تپه‌های شنی را در خود جای داده است. همین تنوع چشم‌انداز، یکی از دلایل اهمیت اکولوژیک و گردشگری منطقه به شمار می‌رود.
جنگلی که از دل درختان و مقابله با شن‌های روان شکل گرفت
ام‌الدبس فقط داستان یک جاذبه طبیعی نیست. بخش مهمی از سیمای امروزی این منطقه حاصل سال‌ها تلاش برای مهار حرکت شن‌های روان است.در گذشته، حرکت ماسه‌ها در غرب کرخه یکی از مشکلات جدی منطقه بود و شن‌های روان می‌توانستند زمین‌های کشاورزی، راه‌ها و دیگر عرصه‌های پیرامونی را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل، طرح‌های تثبیت شن‌های روان، درختکاری و بیابان‌زدایی در این محدوده اجرا شد.بخشی از جنگل ام‌الدبس دست‌کاشت است و نهال‌های آن از سال ۱۳۶۹ کاشته شدند. سرهنگ محمد عزیزی، فرمانده وقت یگان حفاظت منابع طبیعی خوزستان، در گزارشی درباره آتش‌سوزی این جنگل اعلام کرده بود که درختان جنگل ام‌الدبس از گونه کهور و دست‌کاشت هستند و حدود ۲۵ سال زمان برد تا نهال‌های کاشته‌شده به درخت تبدیل شوند و سیمای جنگلی منطقه را شکل دهند.به این ترتیب، آنچه امروز به عنوان «جنگل ام‌الدبس» شناخته می‌شود، فقط یک پوشش سبز در میان شنزار نیست؛ بلکه نتیجه سال‌ها تلاش برای تثبیت خاک و مقابله با حرکت ماسه‌ها نیز هست.کاشت گونه‌های مقاوم به گرما و کم‌آبی در این منطقه، تنها با هدف ایجاد فضای سبز انجام نشده است.پوشش گیاهی با کاهش سرعت باد در سطح زمین و تثبیت خاک، می‌تواند در کنترل حرکت ماسه‌ها نقش داشته باشد. در منابع مربوط به منطقه، گونه‌هایی مانند کهور، استبرق، اسکنبیل و برخی درختچه‌های مقاوم به شرایط خشک برای این محدوده قرار گرفته‌اند.این تجربه از یک جهت دیگر نیز اهمیت دارد؛ ام‌الدبس نمونه‌ای از پیوند میان اقدامات منابع طبیعی و حفاظت از زیستگاه است. هرچه پوشش گیاهی پایدارتر باشد، امکان حفظ خاک و فراهم شدن شرایط زیست برای گونه‌های جانوری نیز بیشتر خواهد بود.
زیستگاه آهو در غرب خوزستان
اما ارزش ام‌الدبس فقط به منظره آن محدود نمی‌شود.میشداغ ـ ام‌الدبس از زیستگاه‌های مهم حیات‌وحش غرب خوزستان است و آهو یکی از گونه‌های شاخص این منطقه محسوب می‌شود. این منطقه از حضور پستاندارانی مانند روباه، شغال، گرگ، کفتار، گراز و انواع جوندگان نیز خبر دارند.همین ارزش حیات‌وحش یکی از دلایل قرار گرفتن منطقه در محدوده‌های حفاظتی بوده است. در چنین شرایطی، ام‌الدبس را نمی‌توان صرفاً یک مقصد برای تفریح در نظر گرفت؛ زیرا هرگونه فعالیت گردشگری باید با ملاحظات حفاظتی منطقه هماهنگ باشد.
منطقه‌ای که آتش هم به جانش افتا
دیکی از تهدیدهای جدی برای پوشش گیاهی ام‌الدبس، آتش‌سوزی است.در سال‌های گذشته چند مورد حریق در جنگل ام‌الدبس بوده است. در یکی از آتش‌سوزی‌های گسترده، فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی خوزستان از سوختن ۱۷ هکتار از جنگل خبر داده بود و تأکید کرده بود که درختان این جنگل دست‌کاشت و عمدتاً از گونه کهور هستند.این حوادث نشان می‌دهد که شکل‌گیری جنگل ام‌الدبس، پایان کار نیست؛ بلکه نگهداری از آن نیز به اندازه ایجادش اهمیت دارد.گرمای شدید خوزستان، خشکی پوشش علفی در فصل گرم و عوامل انسانی می‌توانند خطر آتش‌سوزی را افزایش دهند. در منابع طبیعی خوزستان نیز عواملی مانند بی‌احتیاطی، روشن ماندن آتش، ته‌سیگار و برخی فعالیت‌های انسانی به عنوان عوامل مؤثر در حریق عرصه‌های طبیعی مطرح شده‌اند.
حفاظت؛ شرط ماندگاری ام‌الدبس
منطقه میشداغ ـ ام‌الدبس از سال ۱۳۹۰ در ردیف مناطق حفاظت‌شده قرار گرفت. این ارتقا، نشان‌دهنده اهمیت زیستگاهی منطقه و ضرورت حفاظت از پوشش گیاهی و حیات‌وحش آن است.در سال‌های اخیر نیز موضوع مهار شن‌های روان همچنان در این منطقه مطرح بوده است. داود میرشکار، مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان، در حاشیه بازدید از یک طرح پایلوت، از مطالعه کاربرد مالچ معدنی سازگار با محیط زیست در بخشی از اراضی میشداغ خبر داده بود؛ اقدامی که نشان می‌دهد مسئله تثبیت شن‌ها همچنان بخشی از مدیریت این عرصه است.بنابراین حفاظت از ام‌الدبس تنها به جلوگیری از شکار محدود نمی‌شود؛ مدیریت پوشش گیاهی، کنترل آتش‌سوزی، جلوگیری از تخریب رمل‌ها و هدایت فعالیت‌های انسانی نیز بخشی از حفاظت از این زیست‌بوم است.
ام‌الدبس؛ مقصدی برای طبیعت‌گردی متفاوت
ترکیب رمل، جنگل، دشت و ارتفاعات باعث شده ام‌الدبس ظرفیت مناسبی برای طبیعت‌گردی داشته باشد.بازدید از چشم‌اندازهای ماسه‌ای، طبیعت، تماشای پوشش گیاهی و در صورت رعایت مقررات، مشاهده حیات‌وحش و پرنده‌نگری می‌تواند بخشی از تجربه سفر به این منطقه باشد.موقعیت جغرافیایی نیز یک امتیاز دیگر برای ام‌الدبس است. این منطقه در نزدیکی بستان و در مسیر بستان ـ عبدالخان قرار دارد و به دلیل نزدیکی به چذابه و دیگر نقاط مهم دشت آزادگان، امکان پیوند گردشگری طبیعی با گردشگری تاریخی و دفاع مقدس را فراهم می‌کند.اما توسعه گردشگری در چنین منطقه‌ای نباید به معنای ساخت‌وساز بی‌ضابطه یا افزایش ورود خودرو به عرصه‌های حساس باشد. اتفاقاً ارزش ام‌الدبس تا حد زیادی به همین طبیعی‌بودن و کم‌تراکم‌بودن آن وابسته است.
جاذبه‌ای که هنوز زیر سایه مانده است
با وجود همه این ویژگی‌ها، ام‌الدبس هنوز برای بسیاری از گردشگران ناشناخته است.همین ناشناخته‌بودن از یک طرف فرصت محسوب می‌شود و از طرف دیگر می‌تواند یک تهدید باشد. فرصت از این جهت که منطقه هنوز مانند بسیاری از مقاصد گردشگری کشور با حجم بالای گردشگر و ساخت‌وساز مواجه نشده است؛ و تهدید از آن جهت که نبود معرفی و مدیریت مناسب می‌تواند باعث شود ظرفیت گردشگری منطقه بدون برنامه مورد استفاده قرار گیرد.در چنین شرایطی، معرفی ام‌الدبس باید همزمان با آموزش گردشگران انجام شود؛ یعنی گردشگر بداند وارد یک منطقه حفاظت‌شده شده و قرار نیست تجربه طبیعت‌گردی خود را با رها کردن زباله، روشن کردن آتش، قطع درختان یا ورود خودرو به زیستگاه‌های حساس تکمیل کند.
یک جاذبه؛ چند روایت
ام‌الدبس را می‌توان از چند زاویه دید. برای یک طبیعت‌گرد، این منطقه ترکیب جذاب رمل و جنگل است. برای یک فعال محیط زیست، زیستگاهی ارزشمند در غرب خوزستان است که باید از آن حفاظت شود. برای منابع طبیعی، بخشی از سابقه مبارزه با حرکت شن‌های روان و بیابان‌زایی است و برای علاقه‌مندان به تاریخ، در کنار منطقه‌ای قرار گرفته که با جغرافیای جنگ ایران و عراق و محورهای بستان و چذابه پیوند دارد. همین چندوجهی بودن، ام‌الدبس را از یک «جنگل در دل کویر» فراتر می‌برد.
نام ام‌الدبس«دبس» در زبان عربی به معنای شیره خرما و «اُم» به معنای مادر است؛ بنابراین ام‌الدبس به‌صورت لغوی «مادر شیره خرما» معنا می‌شود.«ام‌الدبس» به دلیل وجود نخلستان‌ها و تولید شیره خرما در این منطقه نام‌گذاری شده است.
قصه‌ای از دل دشت آزادگان
ام‌الدبس فقط یک نام روی نقشه نیست؛ نامی است که با طبیعت، زندگی و خاطرات مردم دشت آزادگان گره خورده است. جایی که سکوت دشت، ردپای حیات‌وحش، رمل‌های گرم و سایه درختان، تصویری متفاوت از غرب خوزستان به نمایش می‌گذارد.
مرجع / فـارس
ایمیل مستقیم: info@khouznews.ir
پیامک: 5000205020
آخرین اخبار
