طلای سبز شیشم، میراث ماندگار دزفول
درخت جغ، جگ یا شیشم یکی از گونههای بومی ارزشمند دزفول است که در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری با بارندگی متوسط رشد میکند و به علت ارزش بالا در صنایع چوبی کاربرد فراوان دارد.
درختی زیبا و گرانبها که سفیر سرسبز طبیعت دزفول است و از سالهای دور تاکنون به طبیعت انرژی بخشیده است.
گونهای منحصربهفرد که کاشت و پرورش آن در شرایط آبوهوایی کنونی اهمیت بسیار بالایی دارد و میتواند علاوه بر حفظ و پویایی محیطزیست، ارزش اقتصادی خود را با ساخت صنایع دستی و مبلمان به رخ بکشد.
دبیر انجمن دوستداران و پژوهشگران شهرستان دزفول (دزپارس) در شرح اهمیت و ارزش این درخت به ایرنا میگوید: شهرستان دزفول ظرفیتهای مهمی در زمینههای متنوع دارد که نیازمند توجه بیشتری از سوی برنامهریزان توسعه منطقه است.
درخت جغ، سرمایهای ملی که باید از آن استفاده کرد. به گفته محمد آذرکیش، درخت جغ دزفول سرمایهای مهم و نیازمند توجه و برنامهریزی ویژه است. درخت بومی جغ یا جگ که با نامهای «شیشَم» یا «ساسَم» نیز شناخته میشود، یکی از درختان بومی شهرستان دزفول است که چوبی بسیار باارزش با کاربردهای متعدد و ظرفیت بالایی برای کشت دارد. به همین دلیل در سایر کشورها به پرورش و حفاظت از آن توجه ویژهای شده و به یکی از گونههای اصلی جنگلداری و صنایع چوب در هند، پاکستان و کشورهای همجوار تبدیل شده است.
به اعتقاد این دوستدار طبیعت، نیاز است در ایران و بهویژه شهرستان دزفول نیز توجه خاصی برای پرورش، کشت و استفاده از این گونه صورت گیرد. این درخت در خاکهایی از شن تا خاکهای غنی آبرفتی و حتی خاکهای کمی شور رشد میکند.
مقاومت درخت جغ در برابر خشکسالی و تغییرات دمایی بالا
نکته مهم این است که جغ توانایی مقاومت در برابر خشکیهای چندماهه و تغییرات دمایی زیاد را نیز دارد، که آن را به گزینهای مناسب برای کاشت در مناطق باز و شهر گرمی مانند دزفول تبدیل کرده است.
دبیر انجمن دزپارس ادامه میدهد: در سالهای گذشته در برخی مسیرهای شهر دزفول نیز نسبت به کاشت این درخت در سطح شهر و پارکها اقدام شده و در برخی کشورها از آن برای ایجاد سایه در خیابانها، جنگلکاری، حاشیه کانالها و پوشش فضای سبز استفاده شده است و به عنوان گونهای چندمنظوره در دنیا شناخته میشود.
ارزش اقتصادی درخت جغ یا شیشم
آذرکیش با بیان اینکه چوب درخت شیشَم یا جغ از نظر اقتصادی بسیار مهم است و در بازار چوب، به ویژه هند از پرکاربردترین گونهها بهشمار میآید، میگوید:
رنگ بخش قلبی چوب، طلایی تا قهوهای تیره است و بخش پوستی یا همان چوب اولیه، رنگ روشنتری دارد و از آن برای ساخت مبلمان، کابینت، روکش، الوار پلها و همچنین قطعات صنعتی و وسایل صنایع دستی استفاده میشود.
نقش گونه شیشم در خراطی و صنایع دستی
شهر دزفول پیشینه کهنی در تولید صنایع دستی دارد به طوریکه از چوب خوش نقش و باکیفیت این گونه در تولید انواع صنایع دستی در خراطی استفاده میشود.
بنا به گفته آذرکیش، چوب این درخت دارای چگالی بالا (حدود ۷۷۰ کیلوگرم بر متر مکعب) و سختی قابل توجه بوده و کار کردن با آن نیازمند مهارت بالایی است و پس از پرداخت، جلوه زیبایی دارد؛ همین عامل باعث شده تا تولیدات چوبی با درخت جغ، از جلوه و اصالت خاصی برخوردار باشند.
دبیر انجمن دوستداران و پژوهشگران شهرستان دزفول میگوید: به دلیل معرفی نشدن کافی و مناسب این گونه ارزشمند، در سالهای گذشته کمتر به تکثیر، کاشت و پرورش آن اقدام میشد ولی با افزایش آگاهیها نسبت به اهمیت و ویژگیهای این درخت مهم، اقداماتی درخصوص گسترش کاشت آن در سطح شهر انجام شده که ضروری است متناسب با ظرفیتهای این درخت گسترش یابد.
برخورداری از ریشههای سطحی و بسیار پر رشد، یکی دیگر از ویژگیهای مورد اشاره آذرکیش برای این گونه است به طوریکه گاهی تنها با یک قطعه ریشه یا پاجوش کوچک، درخت بهسرعت رشد میکند و این ریشهها در جستجوی آب ممکن است تا ۳۰ متر رشد کنند از اینرو، بهتر است در محلهایی نزدیک به آب یا با آبیاری مناسب نظیر پارکهای ساحلی دزفول کاشته شود.
این دوستدار میراث فرهنگی به ترکیبات شیمیایی در چوب و پوست درخت جغ اشاره میکند و میافزاید: علاوه بر ارزش دارویی احتمالی این گونه، چوب آن بوی متمایز و گاهی روغنی دارد.
اهمیت کاشت، پرورش و گسترش دانش بهره از درخت جغ باعث شده که پیگیریهایی از سوی انجمن دزپارس برای معرفی و آشنایی عموم شهروندان با آن انجام شود؛ نامگذاری یکم خردادماه با نام روز درخت جغ یکی از این اقداماتی است که شاید بهانهای باشد که هر سال درختکاری با بهره از آن در سطح شهر صورت پذیرد البته امسال برنامه درختکاری برای توجه به کاشت این نهال در بوستانهای ساحلی ولیعصر و علی کله برگزار شده است.
به اعتقاد دبیر انجمن دزپارس، نیاز است پارکی ویژه از درختان جغ در دزفول احداث و با درختان جغ با فاصله مناسب، سبز شود؛ این پارک میتواند به عنوان پارکی گردشگری و هویت بخش با المانهایی نمادین از آثار خراطی دزفول کامل شود و زمینه معرفی بیشتر این درخت ارزشمند را برای شهروندان و گردشگران فراهم آورد مانند نمونه موفق پارک کنارستان دزفول در جنوب شهر که با درختان بومی کنار، سبز شده است.
به گزارش ایرنا به دلیل ساخت آثار خراطی با این چوب بومی و هنر دست استادکاران خراط دزفولی، مهارت صنعت خراطی دزفول درفهرست آثار معنوی ملی کشور نیز با شماره ۲۱۴ در ۲۵ خردادماه ۱۳۹۰ به ثبت رسیده است که برای هر چه اهمیت دادن به این موضوع نیز در تقویم گردشگری دزفول روزی به عنوان روز خراطی دزفول در ۲۵ خردادماه پیش بینی شده است.
برخی آثار خراطی دزفول نیز که با چوب جغ ساخته شدهاند نشانهای ملی و بین المللی اصالت دریافت کردهاند.
رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری دزفول نیز میگوید: درخت جغ یا شیشم جزو گونههای بومی و خاص اکوسیستم و زیستگاه شهرستان دزفول است به طوری که این گونه در سایر مناطق کشور یافت نمیشود.
گستره زیستگاه درخت شیشم و برنامههای حفاظتی برای این گونه ارزشمند
محمد شفیعیزاده ضمن یادآوری اجرای برنامههای حفاظتی از جمله فنسکشی برای حفظ این گونه هشدار میدهد: این اقدامات برای حفظ لکه رویشگاه مطلوب این گونه در منطقه انجام شده چراکه این گونه جزو گونههایی است که اجازه قطع تحت هر عنوانی به آن داده نمیشود.
این گونه در بیشهزارها گسترش دارد و زیستگاه مطلوب آن بیشهزارهای شهرستان از مناطق زاویهها تا پارک ملی دز در محدودهای به وسعت پنج هزار هکتار گسترش دارد.
رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری دزفول میگوید: در سالهای اخیر نگرش خوبی در حوزه مناطق طبیعی، محیط زیست و پارکها در خصوص این گونه ایجاد شده است و این گونه در نهالستانها به خوبی ترویج و کشت میشود؛ در پارک شقایق سردشت و دیگر مناطق شهری نیز این گونه کشت شده و به خوبی رشد کرده است.
شیشم، گونه خاص آخرین بازمانده جنگلهای نیمه گرمسیری دنیا
شفیعی زاده با اشاره به قدمت هزاران ساله درخت جغ یا شیشم میافزاید: جنگلهای دز آخرین بازمانده جنگلهای نیمه گرمسیری دنیا محسوب میشوند که شیشم گونه خاص این جنگل است؛ این جنگلها آخرین زیستگاه گوزن زرد ایرانی، لاک پشت ایرانی و همچنین شیر ایرانی بوده که در دهه ۳۰ شمسی منقرض شده است.
او در ادامه به این نکته تاکید دارد که جنگلهای دز زیستگاهی منحصر به فرد در دنیا و رویشگاه شیشم یا جغ است که در هیچ جای دنیا یافت نمیشود و خاص و آندمیک جنگلهای نیمه گرمسیری خوزستان و دزفول است.
رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری دزفول به مقاومت و سازگاری این گونه با اکوسیستم اشاره میکند و میگوید: این گونه در مکانی که رطوبت بیشتری دارد بهتر رشد میکند؛ جنگلهای دز تحت تاثیر دبی رودخانه هستند و حیات آنها به سیلابهای فصلی وابسته است که در سالهای گذشته بخش زیادی از سیلابها با سدسازی، خشکسالی و انحراف توسط کانالهای مختلف مدیریت شدند.
کاهش چشمگیر سیلابها، یکی از چالشهای گونه شیشم
کاهش چشمگیر سیلابها در سالهای اخیر، یکی از چالشهای این گونه است که البته با بارندگیهای خوب امسال و آزادسازی دبی رودخانه شاهد بازیابی ریشه درختان جنگلها بودهایم.
مدیریت اشتباه منابع آب به اعتقاد شفیعیزاده، حیات درختان جنگلهای دز را تهدید میکند زیرا باید حقابه درختان مناطق پایین دست نیز تامین شود؛ گونه کنار و شیشم، میراث شهرستان دزفول هستند که شیشم با وجود زیبایی، محدودتر و آسیبپذیرتر از کنار است و ارزش اقتصادی زیادی دارد.
از شیشم برای کارهای هنری و صنایع دستی دزفول استفاده میشود لذا هر نهادی که برای نگهداری این گونه میتواند کاری انجام دهد باید پای کار بیاید.
نقش مردم و مسوولان در حفاظت از شیشم
شفیعیزاده به نقش مردم در حفاظت از این گونه منحصربفرد اشاره میکند و میگوید: مردم نیز باید توجه ویژهای به این درخت داشته باشند و به بهانه اجرای طرحهای عمرانی، این میراث ارزشمند را که در هیچ جای جهان یافت نمی شود، قطع نکنند؛ مسوولان نیز باید توجه کنند هنگام اجرای طرحهای عمرانی، این میراث ارزشمند را که از ارزش اکوسیستم و ژنتیکی بالایی برخوردار است نابود نکنند و از آن حفاظت کنند.
در زمانی که تغییرات آب و هوایی و اقلیمی به عنوان یکی از مهمترین چالشهای منطقه مطرح است نیاز است مردم و مسوولان حساسیت بیشتری نسبت به حفاظت از گونههای خاص و بومی منطقه داشته باشند.
