کاهش جمعیت؛ هشداری جدی برای بحران پیش رو  

فرصت‌ها و ثانیه‌ها به سرعت می‌گذرند و نگرانی آماری جمعیت، رفته‌رفته جای خود را به یک بحران واقعی می‌دهد؛ دورانی که در هر خانه چند کودک در حال بازی بودند و قهقهه صدایشان خانه را فرا می‌گرفت، اکنون جای خود را به خانه‌هایی با اتاق‌هایی بیشتر از تعداد اعضای خانواده داده و سکوتی تلخ بر آنها حاکم شده است.

فرزندانی که نه تنها امروز همبازی برای خود ندارند، بلکه به علت تک‌فرزند بودن اغلب خانواده‌ها، در سال‌های آینده باید واژه‌های خاله، دایی، عمو و عمه را نیز از فرهنگ واژگان خود حذف کنند.

البته پرداختن به تک‌فرزند بودن خانواده‌ها، موضوعی است که باید برای آن ساعت‌ها وقت گذاشت، اما گزارش پیش رو به کاهش جمعیت به طور عمومی پرداخته و عواقب آن را در آینده بررسی می‌کند.

وضعیت جمعیت جوان دزفول از معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی دزفول پیگیری شد که لیلا محبی در این باره گفت: ۱۵.۵ درصد جمعیت دزفول را افراد جوان ۱۸ تا ۲۹ سال تشکیل می‌دهند، این در حالی است که ۱۰.۹ درصد جمعیت این شهرستان را سالمندان تشکیل می‌دهند.

وی درخصوص نرخ باروری کلی یا TFR نیز اظهار کرد: نرخ باروری، تعداد فرزند به ازای زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله متاهل یک جمعیت در سال را نشان می‌دهد که این نرخ تا پایان سال ۱۴۰۲ بر اساس اطلاعات ثبت احوال در دزفول روند افزایشی داشته و بالاتر از میانگین کشوری بوده است و نرخ TFR در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نیز تاکنون اعلام نشده است.

حال باید دید سطح جانشینی باروری به چه صورت است؛ در واقع هر زوج باید بیش از ۲ فرزند جایگزین خود کند تا از سالمندی جمعیت جلوگیری شود که طبق گفته محبی، سطح جانشینی بر اساس برنامه هفتم توسعه، ۲.۵ در نظر گرفته شده است.

وی ادامه داد: در راستای دستیابی به سطح جانشینی در قالب طرح ملی آمایش امید ابلاغی از سوی وزارت بهداشت، برای سال‌های ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۶ تعداد موالید تعیین شده که تحقق ۷۲ درصد از موالید مورد انتظار در سال ۱۴۰۴ صورت پذیرفته است.

چرخ‌های اقتصادی نیازمند بازوی جوانان

به اعتقاد معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی دزفول، افزایش سالمندی تاثیر فراوانی بر وضعیت اقتصادی، اشتغال و در نتیجه کاهش تولید دارد؛ در واقع، عده کمی باید تولید ثروت کرده و عده بسیاری آن را مصرف کنند.

وی افزود: چرخ اقتصادی، بازوی جوان می‌خواهد؛ قامت خمیده پیر اگرچه قابل احترام است، اما توان گرداندن این چرخ‌ها را ندارد.

افزایش هزینه‌های سلامت، چالش دیگر سالمندی جمعیت

یکی دیگر از چالش‌های مهم سالمندی جمعیت، افزایش هزینه‌های سلامت جوامع به دلیل نیاز زیاد سالمندان به انواع خدمات بهداشتی و درمانی، از جمله تحمیل هزینه‌های سنگین درمان و نگهداری سالمندان به خانواده و دولت است.

معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی دزفول در این باره خاطرنشان کرد: با افزایش جمعیت بازنشستگان، این موضوع بر تعادل منابع و مصارف صندوق‌های بازنشستگی تاثیر منفی دارد و به نوعی، جامعه سالمند بخش زیادی از مستمری‌بگیران و در نهایت تعهدات صندوق‌ها را به خود اختصاص می‌دهد، بنابراین در آینده نزدیک بحران سالمندی گریبان صندوق‌ها را خواهد گرفت و باید از اکنون فکری به حال جامعه جوان و در حال کار کرد تا بتوان از بحران‌ها و چالش‌های صندوق‌ها جلوگیری کرد.

قامت جوان جمعیت، لرزه بر اندام دشمنان می‌اندازد

محبی، کاهش جمعیت و سالمندی جمعیت را نقطه مقابل افزایش جمعیت و جوانی جمعیت دانست و گفت: قدرت نظامی کشور تنها به داشتن تجهیزات نظامی نیست؛ قامت جوان جمعیت هر کشور، لرزه بر اندام دشمنان می‌اندازد.

وی ادامه داد: درست است که دانشمندان سالمند از سرمایه‌های بی‌بدیل هر جامعه‌ای محسوب می‌شوند، اما باید پذیرفت که نخبگان جوان، بازوان اصلی این دانشمندان هستند.

معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی دزفول با اشاره به مهاجرت به داخل کشور برای تامین نیروی کار و تولید کشور بیان کرد: شاید چرخ‌های اقتصاد ما با مهاجرت نیروی کار به داخل کشور بچرخد، اما معلوم نیست زیر این چرخ‌ها چه بلایی بر سر فرهنگ ما می‌آید.

سیاست‌های حمایتی دولت در حمایت از جوانی جمعیت

به گفته محبی، در سال‌های اخیر اقدامات مختلفی که همگی با هدف حمایت از خانواده و افزایش فرزندآوری طراحی شده‌اند، مصوب و ابلاغ شده است.

وی ادامه داد: رهبر معظم انقلاب اسلامی در اجرای بند یک اصل ۱۱۰ قانون اساسی، سیاست‌های کلی خانواده را که پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام تصویب شده بود، در تاریخ ۱۳ شهریور ۱۳۹۵ در ۱۶ بند ابلاغ کرد.

بر اساس قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، در اجرای اصل یکصد و بیست و سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مصوب جلسه ۲۴ مهر ۱۴۰۰ کمیسیون مشترک طرح جوانی جمعیت و حمایت از خانواده مجلس شورای اسلامی مطابق اصل ۸۵ قانون اساسی، که با عنوان طرح جوانی جمعیت و حمایت از خانواده به مجلس شورای اسلامی تقدیم شده بود، پس از موافقت مجلس با اجرای آزمایشی آن به مدت هفت سال در جلسه علنی روز سه‌شنبه ۲۶ اسفند ۱۳۹۹ و تایید شورای نگهبان، در تاریخ ۲۸ آبان ۱۴۰۰ به ریاست جمهوری وقت ابلاغ شد که این قانون ۷۳ ماده و ۸۱ تبصره دارد.

محبی در این باره گفت: قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران نیز با اهدافی چون رشد اقتصادی، اصلاح نظام بانکی، مهار تورم، توسعه عدالت اجتماعی، کاهش فقر، حفاظت از محیط‌زیست و تقویت دیپلماسی اقتصادی، مشتمل بر ۲۴ فصل و ۱۲۰ ماده در جلسه علنی یکم خرداد ۱۴۰۳ از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام، در اجرای اصل ۱۱۲ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و ماده ۲۰۰ قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی، در تاریخ چهارم اردیبهشت ۱۴۰۳ موافق با مصلحت نظام تشخیص داده و توسط مجلس شورای اسلامی ابلاغ شد.

وی اظهار امیدواری کرد با اقدامات تشویقی و اجرای قانون جوانی جمعیت، در سال‌های آینده شاهد رشد بیشتر جمعیت باشیم. البته برای اجرای قانون جوانی جمعیت، همه دستگاه‌ها باید سهم وظایف و تکالیف خود را به درستی اجرا کنند و نظارت بر اجرای آن نیز در تمام سطوح به صورت جدی پیگیری شود.

نقش رسانه‌ها در تغییر نگرش سن بارداری

مدیر گروه سلامت خانواده، جوانی جمعیت و مدارس معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی دزفول نیز مهم‌ترین عامل کاهش تمایل به فرزندآوری را تغییر سبک زندگی جوانان و تغییرات فرهنگی جوامع مختلف دانست و گفت: با بالا رفتن سن ازدواج، مشکلات ناباروری و در صورت بارداری، عوارض بارداری و بارداری‌های نیازمند مراقبت ویژه افزایش می‌یابد که باید مورد توجه قرار گیرد.

فاطمه تیرکش به نقش رسانه در تغییر این نگرش تاکید کرد و افزود: نحوه بیان و نوع پیام، در تاثیرگذاری این موضوع نقش موثری دارد؛ امروزه از انواع تکنیک‌های جدید برای تبلیغات جذاب می‌توان برای این امر استفاده کرد.

وی با اشاره به افزایش میانگین سن مادر و پدر در نخستین بارداری نسبت به دهه‌های گذشته در کشور ادامه داد: مادر و پدر جوان به طور قطع توانایی و انرژی بیشتری در امر تربیت فرزند دارند.

تاثیر ناباروری در کاهش نرخ تولد

البته طبق مطالعات انجام‌شده، ناباروری نیز در کاهش نرخ تولد موثر است که مدیر گروه سلامت خانواده، جوانی جمعیت و مدارس معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی دزفول در این باره اظهار کرد: سهم ناباروری در کل کشور طبق مطالعات انجام‌شده بین ۱۵ تا ۲۰ درصد گزارش شده است، ولی چون این زوج‌ها پیگیر امر فرزندآوری بوده و خودشان مشتاق این امر و در پی حل مشکل خود هستند، باید برای آنها تسهیلاتی در نظر گرفته شود که این امر سهم قابل توجهی در ارتقای TFR خواهد داشت.

 اگرچه مشکلات اقتصادی و تورم فشار زیادی بر اقشار مختلف جامعه وارد کرده است، اما عوارض جبران‌ناپذیر ناشی از کاهش جمعیت که با زنگ خطر مسوولان بهداشتی همراه شده، با این مشکلات قابل مقایسه نیست.

انتظار می‌رود این عوارض از سوی نهادهای فرهنگی به خانواده‌ها اطلاع‌رسانی شود تا به بهانه برخی مشکلات اقتصادی و اجتماعی، در آینده شاهد چنین پیامدهای مخربی نباشیم و چرخ پیشرفت کشورمان همواره به دست جوانان به گردش درآید.