خوزستان با برخورداری از زمین‌های حاصلخیز و تولید گسترده گندم، یکی از مهم‌ترین مناطق کشاورزی کشور به شمار می‌رود و هر ساله بخش قابل‌توجهی از امنیت غذایی ایران از مزارع این استان تامین می‌شود.

در روزهایی که فصل برداشت، خوشه‌های طلایی گندم را به نماد تلاش کشاورزان تبدیل می‌کند، سوزاندن بقایای گیاهی پس از برداشت، به چالشی جدی برای خاک، محیط‌زیست و سلامت مردم بدل شده است؛ اقدامی که نه‌تنها حاصلخیزی زمین‌های کشاورزی را تهدید می‌کند، بلکه دود و آلودگی ناشی از آن، نفس طبیعت و ساکنان مناطق روستایی را نیز به تنگ آورده است.

با این حال، در کنار برداشت محصول و پایان فصل کشت، صحنه‌ای تکراری در بسیاری از مزارع خوزستان دیده می‌شود؛ شعله‌هایی که پس از درو، به جان زمین می‌افتند.

وقتی خوشه‌های طلایی گندم در مزارع خودنمایی می‌کنند، ناخودآگاه بوی تند آتشی به مشام می‌رسد که پس از برداشت محصول، زمین را فرا می‌گیرد؛ گویا برخی کشاورزان، برای تشکر از زمینی که مایه ارتزاقشان است و سفره مردم را رنگین می‌کند، آتش به جانش می‌اندازند.

یکی دیگر از مزارعی که به‌تازگی محصول آن برداشت شده است، در آتش می‌سوزد؛ آتشی که قرار است نفس زمین را بخشکاند.

حیاط منازل اطراف زمین‌های کشاورزی، مملو از خاکستر ناشی از آتشی است که منطقه را فرا گرفته و سرفه و مشکلات ریوی را برای کودکان و بیماران خاص به ارمغان آورده است.

اپیدمی سوزاندن بقایای کشت در مزارع، گویای عمق فاجعه‌ای است که زمین‌های حاصلخیز و درجه یک کشاورزی را تهدید می‌کند؛ زمین‌هایی که هر وجب آن‌ها، در شرایط کنونی کشور و با توجه به اهمیت امنیت غذایی، حکم طلا دارد.

دود نادانی امروز، فردا به چشم نسلی خواهد رفت که ما را بابت این کوتاهی و خیانت در امانت نخواهد بخشید؛ چرا که پایان برداشت محصول، با آغاز آتش بر جان زمین همراه می‌شود و سلامت مردم را به‌طور مستقیم تهدید می‌کند.

شعله‌های کوچک آتش، فاجعه‌ای بزرگ رقم می‌زنند؛ شعله‌هایی که هزاران سال تلاش طبیعت برای شکل‌گیری خاک را می‌سوزانند و در این بحبوحه بی‌تدبیری، کسی فریاد زمین را نمی‌شنود.

دود مرگ بر جان زمین می‌دمد و حالا که برداشت محصول به ایستگاه پایانی رسیده است، شعله‌های آتش اجازه نفس کشیدن به زمین را نمی‌دهند؛ تهدیدی خاموش که پایانی تلخ دارد و تمامی تلاش‌ها را خاکستر می‌کند.

تشکیل هر سانتیمتر خاک نیازمند ۳۰۰ سال زمان

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان با اشاره به تجدیدناپذیر بودن خاک در مقیاس عمر انسانی می‌گوید: برای تشکیل هر سانتیمتر خاک به طور متوسط به ۳۰۰ سال زمان نیاز است.

ابوالفضل آزادی، شوری، بالا بودن سطح آب‌های زیرزمینی، فرسایش، تخلیه عناصر غذایی و تغییر کاربری اراضی را از مهم‌ترین چالش‌های خاک خوزستان می‌داند و ادامه می‌دهد: خاک‌ها در مقیاس عمر انسانی، منابعی تجدیدناپذیر محسوب می‌شوند و حفاظت از آن‌ها یک وظیفه جهانی است.

این پژوهشگر حوزه خاک، چالش‌های اصلی خاک در خوزستان را شوری، بالا بودن سطح آب‌های زیرزمینی، فرسایش، تخلیه بنیه عناصر غذایی و تغییر کاربری اراضی عنوان می‌کند و مدیریت نادرست را عامل اصلی تشدید این مشکلات می‌داند.

او معتقد است در صورت از دست رفتن کیفیت و کمیت خاک، بحران‌هایی در حفاظت از آب، پوشش گیاهی و تنوع زیستی ایجاد می‌شود و در نهایت امنیت غذایی کشور به مخاطره خواهد افتاد؛ در حالی که از خاک سالم، گیاه، غذا و جامعه‌ای سالم و پیشرفته حاصل می‌شود.

آزادی در تشریح عوامل کاهش کیفیت خاک، با ابراز تاسف از تخریب این سرمایه ملی به دلیل سوءمدیریت و بی‌توجهی به اصول صحیح کشاورزی، می‌افزاید: شخم‌زدن غلط و بی‌رویه زمین‌های کشاورزی، استفاده از شیوه‌های نامناسب آبیاری و آبیاری با آب نامناسب، همچنین برداشت کامل گیاه از زمین و جلوگیری از بازگشت بقایای گیاهی که چرخه عناصر غذایی را مختل می‌کند، از عوامل کاهش کیفیت خاک است.

مصرف بی‌رویه مواد شیمیایی برای کنترل علف‌های هرز، آفات و بیماری‌ها، همراه با افزودن غیرمتعادل عناصر غذایی، تردد بیش از حد ماشین‌آلات کشاورزی روی زمین که موجب فشردگی خاک می‌شود و تراکم نامناسب بوته در واحد سطح، از دیگر چالش‌های پیش‌رو از دید این پژوهشگر است.

وی هشدار می‌دهد که رها کردن زمین به‌صورت لخت پس از برداشت محصول، خاک را در برابر عوامل فرساینده بی‌دفاع می‌کند و حاصلخیزی آن را به‌طور مستمر کاهش می‌دهد.

این عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی خوزستان، پایین بودن عملکرد محصولات در واحد سطح را اغلب ناشی از کشت در خاک‌های کم‌بازده و مصرف ناکافی یا غیرمتعادل عناصر غذایی عنوان می‌کند و می‌گوید: مدیریت صحیح تغذیه گیاه، نقشی حیاتی در بهبود ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک و افزایش توان تولیدی آن دارد؛ در واقع، آینده کشاورزی پایدار و امنیت غذایی، در گرو حفاظت از این سرمایه بی‌جان اما زنده و ارزشمند ملی است.

مضرات علمی آتش زدن بقایای کشت و فواید حفظ آن‌ها در مزرعه

رئیس بخش تحقیقات زراعی و باغی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفی‌آباد، کاهش مواد آلی خاک و در نتیجه افت حاصلخیزی و باروری آن، کاهش جمعیت موجودات مفید خاک و فعالیت میکروارگانیسم‌ها، افزایش فشردگی خاک و کاهش نفوذپذیری آب، افزایش خطر شوری خاک، همچنین تشدید آلودگی‌های زیست‌محیطی و انتشار گازهای آلاینده را از جمله مضرات آتش زدن بقایای کشت می‌داند.

احمدعلی شوشی به مزایای حفظ بقایای گیاهی نیز اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: حفاظت خاک در برابر فرسایش آبی و بادی، افزایش مواد آلی و هوموس و در نتیجه بهبود حاصلخیزی خاک، تقویت فعالیت باکتری‌ها، موجودات مفید و کرم‌های خاکی، حفظ رطوبت خاک از طریق کاهش تبخیر، کاهش تعداد دفعات آبیاری و صرفه‌جویی در مصرف آب، همچنین کاهش رواناب سطحی در اراضی دارای آبیاری سطحی، از جمله فواید حفظ بقایای گیاهی است.

راهکارهای جلوگیری از سوزاندن بقایای گیاهی چیست؟

محمد خرمیان، عضو هیات علمی بخش تحقیقات فنی و مهندسی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفی‌آباد دزفول نیز به بیان راهکارهای جلوگیری از سوزاندن بقایای گیاهی می‌پردازد. او بر این نکته تاکید دارد که در مناطق دارای آیش تابستانه پس از برداشت گندم، مانند مناطق دیم، باید بقایا روی سطح خاک باقی بمانند تا از فرسایش خاک جلوگیری شود.

به گفته این محقق کشاورزی، در مناطقی که پس از برداشت گندم، کشت محصولات تابستانه مانند ماش، ذرت و برنج انجام می‌شود، می‌توان مازاد بقایا را با استفاده از ریک و بیلر جمع‌آوری و از مزرعه خارج کرد و سپس عملیات آماده‌سازی زمین را انجام داد.

خرمیان پیشنهاد می‌کند در مناطقی که ماشین‌آلات بی‌خاک‌ورزی در دسترس است، پس از جمع‌آوری مازاد بقایا، عملیات کشت مستقیم اجرا شود.

آتش زدن بقایای گیاهی؛ کاهش حاصلخیزی خاک و اقدامی پرمخاطره برای محیط‌زیست

یک محقق کشاورزی و عضو بازنشسته هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی صفی‌آباد دزفول نیز آتش زدن بقایای گیاهی محصولات زراعی را دارای پیامدهای منفی متعدد می‌داند و بر استفاده از روش‌های جایگزین در تهیه زمین زراعی همراه با حفظ بقایا تاکید دارد.

به گفته سیدرضا اشرفی‌زاده، سوزاندن بقایای گیاهی پس از برداشت، اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت به‌عنوان راهکاری سریع برای پاکسازی زمین تلقی شود، اما در عمل موجب خسارت‌های جدی به خاک و محیط‌زیست می‌شود. آتش زدن بقایا سبب آلودگی محیط، افزایش انتشار گازهای مضر و از بین رفتن مواد آلی خاک شده و در نهایت کیفیت فیزیکی و حاصلخیزی خاک را کاهش می‌دهد.

وی با اشاره به نقش بقایای گیاهی در بهبود ویژگی‌های خاک می‌گوید: بقایای محصولات زراعی باقی‌مانده در سطح یا داخل خاک، در افزایش نفوذپذیری، بهبود ظرفیت نگهداری آب و کاهش تبخیر نقش موثری دارند و حذف آن‌ها از طریق سوزاندن، این مزایا را از بین می‌برد؛ به همین دلیل، حفظ بقایای گیاهی باید به‌عنوان یک اصل مهم در مدیریت پایدار خاک مورد توجه قرار گیرد.

این محقق کشاورزی معتقد است روش‌های مناسبی برای تهیه زمین زراعی بدون نیاز به سوزاندن بقایا وجود دارد. به گفته او، در صورت فراهم بودن شرایط و در اختیار داشتن ادوات مناسب، می‌توان از روش کشت مستقیم استفاده کرد؛ روشی که در آن، محصولات تابستانه از جمله ذرت، سویا، کنجد، لوبیا، شبدر، یونجه و برنج، به‌صورت مستقیم روی بقایای محصول قبلی مانند گندم کشت می‌شوند، بدون آنکه نیازی به حذف کامل بقایا باشد.

وی ادامه می‌دهد: در شرایطی که حجم بقایای گیاهی مخلوط‌شده با خاک زیاد باشد، ممکن است در ابتدای فصل کشت، بخشی از نیتروژن خاک توسط بقایا مصرف شود. در چنین شرایطی، برای جبران این کاهش، مصرف ۵۰ کیلوگرم کود نیترات آمونیم به‌صورت مخلوط با خاک توصیه می‌شود. این مقدار کود، جدا از کود پایه مورد نیاز برای کشت بعدی بوده و صرفا با هدف مدیریت بقایا به‌کار می‌رود.

نقش تعیین‌کننده حفظ بقایای گیاهی در موفقیت کشت بعد

اشرفی‌زاده با تاکید بر اهمیت رعایت مراحل صحیح تهیه زمین پس از برداشت محصول قبلی، انجام درست و به‌موقع عملیات آماده‌سازی زمین و حفظ بخشی از بقایای گیاهی را دارای نقشی تعیین‌کننده در موفقیت کشت بعدی می‌داند و می‌گوید: رعایت ترتیب مراحل و انتخاب روش مناسب، از بروز مشکلات احتمالی در سبز شدن و رشد اولیه گیاه جلوگیری می‌کند.

او همچنین با اشاره به نقش دستگاه‌های اجرایی و کارشناسی در ترویج این رویکرد می‌افزاید: همکاری مدیریت‌های جهاد کشاورزی، کارشناسان پهنه و ساماندهی ادوات و ماشین‌آلات مورد نیاز، از الزامات اجرای موفق برنامه‌های حفظ بقایای گیاهی است. بدون فراهم بودن تجهیزات مناسب و هماهنگی بین بخش‌های اجرایی، دستیابی به نتایج مطلوب دشوار خواهد بود.

به گفته این محقق، اطلاع‌رسانی و آموزش کشاورزان از طریق برگزاری کارگاه‌های آموزشی، ارائه توصیه‌های فنی و انتقال تجربیات موفق، نقش مهمی در کاهش سوزاندن بقایای گیاهی دارد. همچنین کمک به بازاریابی کاه مازاد، ساماندهی شرکت‌های مکانیزه و در نظر گرفتن مشوق‌هایی برای کشاورزانی که بقایای گیاهی را حفظ می‌کنند، می‌تواند اجرای این برنامه‌ها را تسهیل کند.

  اجتناب از آتش زدن بقایای گیاهی و حرکت به سمت روش‌های اصولی آماده‌سازی زمین همراه با حفظ بقایا، گامی موثر در حفاظت از خاک، بهبود شرایط تولید و پایداری کشاورزی به شمار می‌رود و لازم است با آموزش، فرهنگ‌سازی و حمایت‌های اجرایی، این رویکرد بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.

در مزرعه گندم با عملکرد پنج تن در هکتار، حدود ۶ تن بقایای گیاهی تولید می‌شود که برای تولید آن، حدود سه کیسه کود اوره، یک کیسه کود فسفر، یک و نیم کیسه پتاسیم، مقادیر زیادی عناصر غذایی و حجم قابل توجهی آب مصرف شده است.

کارشناسان معتقدند آتش زدن این بقایا، علاوه بر آسیب جدی به خاک و کاهش حاصلخیزی آن، خسارت اقتصادی قابل توجه و پیامدهای زیست‌محیطی گسترده‌ای به همراه دارد.