سیلوی اهواز؛ بنای خاموشی که حرف می‌زند
زمانی که سیلوی اهواز در سال ۱۳۱۹ ساخته شد، اهواز تازه داشت چهره‌ای مدرن به خود می‌گرفت؛ دوران رونق تجاری، گسترش راه‌آهن و شکل‌گیری تأسیسات صنعتی. سیلو برای ذخیره و نگهداری غلات بنا شد تا نیاز مردم و رشد اقتصادی منطقه را پاسخ دهد، اما آنچه گذر زمان بر جای گذاشت، فقط دیوارهای بلند و مخازن عظیم نیست؛ بلکه بخشی از خاطرات جمعی مردم اهواز است.
ساختمان اصلی بنا شامل استوانه‌های ذخیره غلات است که در سه ردیف ۲۰ عددی احداث شده و این مخازن ذخیره را یک ساختمان مستطیل‌شکل با بازشوهای متعدد احاطه کرده‌اند و در بالای استوانه‌ها ساختمان مستطیل دیگری با سقف شیروانی دیده می‌شود.
ارتفاع مجموعه اصلی سیلو ۵۱ متر است و یک برج چهارطبقه که در زیر آن زیرزمینی احداث شده، در سمت شمال سیلو و با ارتفاعی بیش از ساختمان اصلی به آن متصل است و تونلی به طول ۱۴۵ متر و به عرض ۲ متر و ۸۲ سانتیمتر به آن متصل می‌شود که گندم‌ها را به‌وسیله نوار نقاله از سیلو به برجی که در ساحل رودخانه قرار دارد و سپس به کشتی منتقل می‌کرده است.
چندین ساختمان مستطیل‌شکل اداری و صنعتی به‌صورت متصل یا جدا از بنا در محوطه سیلو قرار دارد و جزو مجموعه سیلوی بزرگ اهواز محسوب می‌شوند.
سیلوی اهواز با ظرفیت ۳۲۰۰ تن، دومین سیلوی کشور بعد از سیلوی تهران است؛ این سیلو به سه راه آبی (رود کارون)، شوسه و راه‌آهن دسترسی دارد و به‌عنوان محل صادرات گندم در منطقه جنوب کشور به کشورهای همسایه حائز اهمیت فراوان بوده است.
سیلوی اهواز از نمونه‌های برجسته معماری صنعتی در ایران به‌شمار می‌رود؛ سبکی که بر کاربرد، استحکام و نظم هندسی تکیه دارد. مصالح ساده مانند دیوارهای پیش‌ساخته بتنی مسلح، در کنار طراحی هوشمندانه ورودی‌ها و برج‌های ذخیره، تصویری منظم و قدرتمند از کار و تولید ارائه می‌کند. این بنا، در عین بی‌تکلفی، زیبایی خاصی دارد؛ زیبایی‌ای که در تناسب حجم‌ها و بازی سایه‌روشن بر دیوارهایش نهفته است.
آنچه این بنا را منحصربه‌فرد می‌سازد، نه فقط سن و سابقه آن، بلکه هویت صنعتی و شهری‌اش است؛ یادگاری از دورانی که فناوری ایرانی تازه با جهان مدرن گره می‌خورد. برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به میراث فرهنگی، سیلو نمونه‌ای عالی از عبور معماری سنتی به سمت معماری صنعتی مدرن به‌شمار می‌آید.
درهای بسته به روی گردشگران
با وجود ارزش تاریخی و فرهنگی فراوان، سیلوی اهواز هنوز برای گردشگران ناشناخته مانده است. درهای آن بسته است و دسترسی مستقیم برای بازدید عمومی فراهم نیست؛ گویی یکی از فرزندان تاریخ در سکوتی طولانی به سر می‌برد؛ این در حالی است که اگر مسیر بازدید آزاد شود، می‌تواند به نقطه‌ای مهم در گردشگری صنعتی کشور تبدیل شود.
در بسیاری از کشورها، بناهای صنعتی قدیمی از جمله کارخانه‌ها، سیلوها، ایستگاه‌های راه‌آهن به فضاهای فرهنگی بدل شده‌اند؛ موزه، گالری یا مرکز مطالعاتی. سیلوی اهواز نیز همین ظرفیت را دارد و می‌تواند محل روایت تاریخ شهری اهواز باشد؛ جایی برای گفت‌وگو میان گذشته و آینده.
مدیرکل غله و خدمات بازرگانی خوزستان در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: سیلوی آذرپیکان اهواز محل خرید و ذخیره‌سازی گندم است و این اداره به‌عنوان متولی این حوزه اصلا به حوزه گردشگری کاری ندارد.
امید جهان‌نژادیان افزود: تا زمانی که سیلوی اهواز زیر نظر اداره غله است، کار آن ذخیره‌سازی گندم است؛ اگر از زیر نظر این اداره خارج شد، آن‌وقت به مسئله گردشگری آن پرداخته شود.
مدیرکل غله: گردشگری به من ربطی ندارد
وی تاکید کرد: ۵۰۰ میلیارد ریال در سیلو هزینه شده است تا گندم از طریق حمل ریلی از سیلو به دست مردم برسد و کاری به گردشگری نداریم.
مدیرکل غله و خدمات بازرگانی خوزستان ادامه داد: اکنون در فصل خرید گندم هستیم؛ پس از پایان حمل گندم، اگر اداره کل میراث فرهنگی مجوز گردشگری صادر کند و اعلام کند گردشگران می‌توانند مراجعه کنند، ما نیز با این اداره کل همکاری خواهیم کرد.
وی با بیان اینکه اکنون فصل خرید گندم است و تا زمانی که فرآیند خرید و حمل به پایان نرسد امکان انجام هیچ اقدام دیگری وجود ندارد، افزود: اگر میراث فرهنگی مجوز صادر کند و شرایط حضور گردشگران را اعلام کند، در آن صورت همکاری لازم انجام خواهد شد.
اداره کل میراث فرهنگی توجهی به گردشگری سیلو ندارد
جهان‌نژادیان تاکید کرد: اداره کل میراث فرهنگی خوزستان اصلا توجهی به گردشگری سیلوی اهواز ندارد، وظیفه اداره کل میراث فرهنگی مهیا کردن زمینه برای حضور گردشگران است.
وی در پاسخ به اینکه نیازمندی‌های سیلو برای حضور گردشگران چیست، اظهار نظری نکرد و گفت: اداره کل میراث فرهنگی اعلام کند اداره کل غله از مدیریت سیلو کنار برود و خودشان متولی آن شوند.
مدیرکل غله و خدمات بازرگانی خوزستان عنوان کرد: در مجموع، خارج از بازه زمانی ذخیره‌سازی گندم، اگر اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خوزستان مجوز حضور گردشگران را صادر کرد، فضای سیلو را البته با مسئولیت خودشان در اختیارشان قرار می‌دهیم و با آن‌ها همکاری می‌کنیم.
قوانین مربوط به بناهای تاریخی در مالکیت دستگاه‌ها و نهادهای دولتی در ایران عموماا تحت عنوان «قانون حفاظت و بهره‌برداری از بناهای تاریخی» و همچنین قوانین مرتبط با میراث فرهنگی و طبیعی تنظیم شده است. بر اساس این قانون، تمامی بناهای تاریخی، چه در مالکیت خصوصی و چه در مالکیت دولتی، باید به‌صورت ویژه‌ای حفاظت شوند. دستگاه‌های دولتی موظف هستند از این بناها به‌صورت صحیح و مطابق با استانداردهای ملی و بین‌المللی محافظت کنند.
در بخشی از این قانون آمده است دستگاه‌ها می‌توانند از بناهای تاریخی به‌عنوان ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری استفاده کنند.
گردشگران می‌توانند از سیلو بازدید کنند / مجوزی لازم نیست
معاون میراث فرهنگی خوزستان نیز به خبرنگار ایرنا گفت: بر اساس قانون و روال موجود، گردشگران اگر قصد بازدید از سیلوی اهواز را داشته باشند، باید از طریق متولی سیلو که اداره کل غله است اقدام کنند.
بابک حسینی ادامه داد: ارگان‌های مختلف همچون سازمان آب و برق، راه‌آهن جنوب و آموزش و پرورش آثار تاریخی دارند که گردشگران با هماهنگی همین ارگان‌ها از آثار دیدن می‌کنند.
وی تاکید کرد: سیلوی آذرپیکان اهواز در مالکیت میراث نیست و مالک آن اداره کل غله استان خوزستان است؛ حتی اگر اداره کل میراث فرهنگی بخواهد توریست به سیلو ببرد، باید با اداره کل غله هماهنگ کند.
وی گفت: اصلا مسئله‌ای تحت این عنوان که میراث فرهنگی برای حضور گردشگران در سیلو مجوز بدهد وجود ندارد.
زندگی در سایه دیوارها
امروز، سیلوی اهواز به بخشی خاموش از منظر شهری تبدیل شده است. هزاران نفر روزانه از کنارش می‌گذرند بی‌آنکه بدانند این سازه چه داستان‌هایی در دل دارد؛ داستان مردانی که در گرمای جنوب، زیر سایه همین مخازن کار کردند؛ روایت تحول شهر از دوران تجارت سنتی تا شکل‌گیری بنگاه‌های صنعتی.
در دیوارهای سیلو، رد صدها روز کار و صدها بار بارگیری و تخلیه نهفته است؛ ردی که از نظر دانش تاریخی، به اندازه یک سند مکتوب ارزش دارد.
میراثی برای آینده
سیلوی اهواز تنها یک بنای تاریخی نیست؛ یادآور فرهنگ کار، تولید و تلاش جمعی مردم است. حفظ و معرفی آن برای نسل امروز نه فقط احترام به گذشته، بلکه آموختن ارزش پایداری در کار است. اگر روزی درهای این بنا روی عموم گشوده شود، گردشگران و علاقه‌مندان به میراث فرهنگی می‌توانند در میان این دیوارهای صامت، صدای زندگی دهه‌های دور را بشنوند؛ آوایی از تاریخ، صنعت و هویت انسانی شهر.
در نهایت، سیلوی اهواز نمونه‌ای از آن میراثی است که هنوز فرصت دیده‌شدن دارد. شهری چون اهواز، با تاریخ پرحادثه و روح گرم مردمش، سزاوار آن است که چنین بناهایی را نه فقط نگه دارد، بلکه دوباره زنده کند؛ بناهایی که یادآورند انسان‌ها در کار و سازندگی، تاریخ می‌نویسند.
