در روزهایی که منطقه خاورمیانه با تنش‌های نظامی و درگیری‌های سیاسی روبه‌روست، بیشتر توجه‌ها به میدان‌های نبرد جلب می‌شود. اما واقعیت این است که جنگ فقط در میدان نظامی رخ نمی‌دهد. بخش مهمی از آن در اقتصاد جریان دارد؛ جایی که جریان کالا، تجارت و تأمین نیازهای کشور تحت تأثیر قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی، گمرک به یکی از مهم‌ترین نقاط حفظ ثبات اقتصادی تبدیل می‌شود.
گمرک در نگاه عمومی بیشتر به عنوان محلی برای ورود و خروج کالا شناخته می‌شود. اما در عمل، گمرک یکی از حلقه‌های اصلی زنجیره اقتصاد است. هر کالایی که وارد کشور می‌شود، از مواد اولیه کارخانه‌ها گرفته تا کالاهای مصرفی مردم، باید از مسیر گمرک عبور کند. به همین دلیل هرگونه کندی یا بی‌نظمی در این بخش می‌تواند اثر خود را در بازار، تولید و حتی زندگی روزمره مردم نشان دهد.افزایش تنش‌های منطقه‌ای در ماه‌های اخیر، تجارت دریایی و زمینی را با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده است.
مسیرهای حمل‌ونقل در خلیج فارس و دریای عمان با ریسک بیشتری همراه شده‌اند، هزینه بیمه کشتی‌ها بالا رفته و شرکت‌های حمل‌ونقل با احتیاط بیشتری فعالیت می‌کنند. این شرایط باعث می‌شود زمان رسیدن کالا به بنادر طولانی‌تر شود و هزینه واردات نیز افزایش پیدا کند.اما چالش تنها به مسیر حمل‌ونقل محدود نمی‌شود. وقتی کالا به بندر می‌رسد، مرحله مهم دیگری آغاز می‌شود؛ مرحله ترخیص در گمرک. در این مرحله باید اسناد بررسی شود، مجوزهای لازم صادر شود و تشریفات قانونی انجام گیرد. اگر این روند طولانی شود، کالاها برای مدت زیادی در بنادر و انبارهای گمرکی باقی می‌مانند.در این میان، انبارهای گمرکی نقش بسیار مهمی در جریان تجارت دارند. این انبارها محل نگهداری موقت کالاها تا زمان ترخیص هستند. اما در سال‌های اخیر، ماندن طولانی‌مدت کالاها در انبارهای گمرک به یکی از مشکلات جدی تبدیل شده است.
در ادبیات تجاری به این وضعیت «رسوب کالا» گفته می‌شود؛ یعنی زمانی که محموله‌ها به دلایل مختلف برای مدت طولانی در انبارها می‌مانند و وارد بازار یا چرخه تولید نمی‌شوند.دلایل مختلفی برای ماندن کالاها در انبارهای گمرک وجود دارد؛ از طولانی شدن روند دریافت مجوزها گرفته تا مشکلات ارزی، اختلاف در ارزش‌گذاری کالا یا ناهماهنگی میان دستگاه‌های مختلف. نتیجه این وضعیت این است که بخشی از کالاهای وارداتی مدت‌ها در انبارها باقی می‌مانند، در حالی که بازار و تولیدکنندگان به آن‌ها نیاز دارند.ماندن طولانی کالا در انبارها فقط یک مشکل اداری نیست.
وقتی کالاها برای مدت زیادی در گمرک باقی بمانند، هزینه‌های انبارداری و جریمه‌های تأخیر افزایش پیدا می‌کند. در نهایت این هزینه‌ها به قیمت نهایی کالا اضافه می‌شود و فشار بیشتری به بازار وارد می‌کند.از سوی دیگر، بسیاری از این کالاها مواد اولیه مورد نیاز کارخانه‌ها هستند. وقتی این مواد در انبارها باقی بمانند، تولیدکنندگان با مشکل تأمین مواد اولیه روبه‌رو می‌شوند. در نتیجه روند تولید کند می‌شود و حتی ممکن است برخی خطوط تولید برای مدتی متوقف شوند. به همین دلیل سرعت در ترخیص کالا فقط یک موضوع تجاری نیست، بلکه مستقیماً با تولید و اشتغال نیز ارتباط دارد.
در شرایطی که منطقه با بحران‌های امنیتی روبه‌روست، اهمیت این مسئله بیشتر هم می‌شود. کشورها در زمان بحران تلاش می‌کنند مسیرهای تأمین کالا و مواد اولیه خود را سریع‌تر و مطمئن‌تر کنند. گمرک در چنین شرایطی باید بتواند با سرعت، دقت و هماهنگی بیشتری عمل کند.یکی از راه‌های مهم برای حل این مشکل، ساده‌تر شدن فرآیندهای اداری و افزایش هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف است. امروز بسیاری از مراحل ترخیص کالا به صورت الکترونیکی انجام می‌شود، اما همچنان در برخی موارد نیاز به مجوزهای متعدد و رفت‌وآمدهای اداری وجود دارد.
هرچه این روندها ساده‌تر و شفاف‌تر شوند، زمان ترخیص کالا نیز کوتاه‌تر خواهد شد.در کنار این موضوع، مدیریت بهتر انبارهای گمرکی نیز اهمیت زیادی دارد. انبارها باید به گونه‌ای مدیریت شوند که کالاها بیش از حد در آن‌ها باقی نمانند. استفاده از سامانه‌های هوشمند، برنامه‌ریزی دقیق و همکاری نزدیک میان گمرک، سازمان بنادر و دیگر نهادهای مرتبط می‌تواند از ماندن طولانی کالاها در انبارها جلوگیری کند.در نهایت باید توجه داشت که در دنیای امروز، امنیت تنها به معنای حفاظت از مرزهای جغرافیایی نیست.
امنیت اقتصادی نیز بخش مهمی از ثبات یک کشور را تشکیل می‌دهد. وجود کالا در بازار، ادامه فعالیت کارخانه‌ها و دسترسی مردم به نیازهای روزمره، همگی به عملکرد درست و به‌موقع نهادهایی مانند گمرک وابسته است.به همین دلیل در روزهایی که منطقه با تنش و ناامنی روبه‌روست، گمرک می‌تواند نقشی فراتر از یک اداره اداری ایفا کند. گمرک در واقع یکی از نقاط مهم حفظ جریان اقتصاد و تأمین نیازهای کشور است. شاید در چنین شرایطی باید بیش از گذشته به این پرسش فکر کرد: آیا ما گمرک را به اندازه نقش واقعی آن در امنیت اقتصادی کشور جدی گرفته‌ایم؟
یادداشت از حجت عابدی اصل ، فعال رسانه و خبرنگار
