
محمدامین حیات مقدم:
تحقیقات مقدماتی در فرآیند دادرسی کیفری نقشی تعیینکننده در سرنوشت پرونده دارد. قانونگذار برای جلوگیری از شتابزدگی در تعقیب و تضمین حقوق دفاعی متهم، قواعدی را پیشبینی کرده که یکی از مهمترین آنها، الزام به اخذ آخرین دفاع است. ماده ۲۶۲ قانون آیین دادرسی کیفری بهطور مشخص به این مرحله حساس پرداخته و حدود و آثار آن را روشن میکند.
بر اساس مفاد این ماده، زمانی که بازپرس تحقیقات خود را به پایان میرساند و به این نتیجه میرسد که دلایل کافی بر تحقق جرم وجود دارد، مکلف است پیش از اتخاذ تصمیم نهایی، فرصت اظهارنظر نهایی را در اختیار متهم یا وکیل او قرار دهد. این مرحله صرفاً یک تشریفات شکلی نیست، بلکه نقطهای اساسی برای تحقق دادرسی منصفانه به شمار میرود.
آخرین دفاع، امکانی است که در آن متهم میتواند هر آنچه را که در جهت رفع اتهام، تبیین واقعیت یا تردید در ادله مطرح است، بیان کند. قانونگذار حتی فراتر رفته و اعلام کرده است که چنانچه در این مرحله، ادعای تازهای مطرح شود یا سندی ارائه گردد که بتواند در روشن شدن حقیقت یا بیگناهی متهم نقش مؤثری داشته باشد، بازپرس حق بیتوجهی به آن را ندارد.
الزام بازپرس به رسیدگی به مطالب جدیدِ مطرحشده در آخرین دفاع، نشاندهنده تقدم کشف حقیقت بر سرعت در رسیدگی است. به بیان دیگر، حتی اگر تحقیقات از نگاه مقام تحقیق کامل تلقی شود، ظهور دلیل یا ادعای مؤثر، فرآیند رسیدگی را وارد مرحلهای تازه میکند و بازپرس را موظف به بررسی مجدد میسازد.
از منظر حقوق دفاعی، این ماده تضمینی جدی برای جلوگیری از صدور تصمیمهای شتابزده و یکسویه است. متهم یا وکیل او میتوانند در واپسین مرحله تحقیق، خلأهای موجود در پرونده را یادآور شوند یا دلایلی را مطرح کنند که پیشتر مورد توجه قرار نگرفته است. همین امکان، تعادل میان قدرت تعقیب و حق دفاع را تا حد زیادی برقرار میکند.
در مجموع، ماده ۲۶۲ قانون آیین دادرسی کیفری نهتنها بر حق متهم در بیان آخرین دفاع تأکید دارد، بلکه با تکلیفآور دانستن رسیدگی به مطالب مؤثر، بازپرس را به ایفای نقشی فعال در مسیر دستیابی به حقیقت ملزم میسازد. این ماده را میتوان یکی از نمودهای روشن رویکرد حمایتی قانونگذار نسبت به اصول دادرسی عادلانه در مرحله تحقیقات مقدماتی دانست.