سیری در تاریخ/ حلف‌الفضول در بستر اجتماعی مکه پیش از بعثت
حلف‌الفضول در بستر اجتماعی مکه پیش از بعثت
محمدامین حیات مقدم:
پیمان حلف‌الفضول از جمله رخدادهایی است که مطالعه آن، امکان شناخت بهتر سازمان اجتماعی مکه در دوره پیش از ظهور اسلام را فراهم می‌کند. این واقعه هم ویژگی‌های جامعه‌ای با ترکیب بدوی و شهری را نشان می‌دهد و هم با بخشی از زندگی پیامبر اسلام پیش از آغاز رسالت پیوند دارد.
در مکه، همانند محیط‌های قبیله‌ای بادیه، پشتیبانی اجتماعی عمدتاً بر پایه وابستگی‌های خویشاوندی شکل می‌گرفت. قواعد عام و فراگیر حقوقی که بتواند به‌طور یکسان از همه افراد حمایت کند وجود نداشت و امنیت اشخاص، بیش از هر چیز، به جایگاه قبیله‌ای آنان وابسته بود. در چنین شرایطی، افراد بی‌پناه یا غیرمکی بیش از دیگران در معرض تضییع حقوق قرار می‌گرفتند.
در بیستمین سال پس از واقعه فیل، زمانی که قریش از پیامدهای جنگ فجار رهایی یافته بود، حادثه‌ای در مکه رخ داد که زمینه‌ساز انعقاد پیمانی تازه شد. در این زمان، مردی که به‌گزارش منابع از تبار بنی‌زبید بود، مورد ستم مالی قرار گرفت. او برای دادخواهی، بر فراز کوه ابوقبیس رفت و با صدای بلند، مردم مکه و سران قریش را مخاطب قرار داد.
این رخداد، واکنش گروهی از مردان خردمند و جوانمرد قریش را برانگیخت. آنان دریافتند که تکرار چنین رفتارهایی می‌تواند ثبات مناسبات اقتصادی و موقعیت تجاری مکه را دچار اختلال کند. از همین رو، تصمیم گرفتند با اقدامی جمعی، مانع تعدی به اموال و حقوق بیگانگان بی‌حامی شوند.
در ادامه، نمایندگانی از بنی‌هاشم، بنی‌مطلب، بنی‌زهره، بنی‌تمیم و بنی‌حارث در خانه عبدالله بن جدعان گرد آمدند. عبدالله بن جدعان که از خاندان بنی‌تمیم بود و در میان اشراف و بازرگانان مکه جایگاه شناخته‌شده‌ای داشت، میزبان این اجتماع شد. حاضران در این نشست بر سر تعهدی مشترک به توافق رسیدند که بر اساس آن، حمایت از ستمدیدگان و بازستاندن حقوق مالی آنان از ستم‌کنندگان، وظیفه‌ای همگانی تلقی شود. با این حال، منابع تاریخی به‌روشنی بیان نکرده‌اند که آیا پس از این پیمان، حق مرد زبیدی بازگردانده شد یا نه.
درباره نام این پیمان نیز توضیحاتی در منابع آمده است. برخی نویسندگان بر این باورند که پیش از این واقعه نیز توافق‌هایی مشابه برای دفاع از مظلومان در مکه وجود داشته و قریش با یادآوری آن سوابق، این پیمان را حلف‌الفضول نامیده‌اند. مسعودی نیز گزارش می‌دهد که پس از دادخواهی مرد زبیدی، بزرگان قریش ابتدا در دارالندوه گرد هم آمدند و سپس برای انعقاد پیمان به خانه عبدالله بن جدعان رفتند.
بر پایه گزارش بیشتر منابع تاریخی که به این موضوع پرداخته‌اند، پیامبر اسلام نیز در این پیمان حضور داشته است. افزون بر آن، در برخی نقل‌ها آمده است که در دوران امام حسین(ع) به این پیمان اشاره شده و از قول او نقل شده است که در صورت بی‌توجهی حاکم وقت به عدالت، مردم را به احیای حلف‌الفضول فراخواهد خواند.
در مجموع، حلف‌الفضول را می‌توان توافقی دانست که دامنه آن به حمایت از کسانی محدود بود که در مکه با ستم مالی روبه‌رو می‌شدند؛ پیمانی که در نبود نظام حقوقی عام، تلاشی برای ایجاد تعهد جمعی در برابر تجاوز به حقوق اقتصادی افراد به‌شمار می‌رفت.
منبع:
زرگری‌نژاد، غلامحسین، تاریخ صدر اسلام: عصر نبوت، تهران، ۱۳۹۲، انتشارات سمت.
