
محمدامین حیات مقدم:
در نیمه دوم قرن دوازدهم هجری، پس از فروپاشی حکومت افشاریه، زمینه برای رقابت نیروهای سیاسی و ایلی در ایران فراهم شد. خاندان زند با رهبری کریمخان توانست ثبات و امنیت نسبی را در کشور برقرار کند و دورهای از آرامش سیاسی و اقتصادی ایجاد کند. همزمان، ایلات قاجار بهتدریج موقعیت خود را در مناطق شمالی ایران گسترش دادند و حضور خود را در صحنه سیاسی تثبیت کردند.
پس از درگذشت کریمخان زند،شرایط فرصت مناسبی برای فعالیت گستردهتر ایلات قاجار فراهم آورد. محمدحسنخان قاجار و پس از او آقامحمدخان قاجار توانستند با تکیه بر نیروی نظامی ایلی و بهرهگیری از شرایط جدید، قدرت خود را گسترش دهند.
آقامحمدخان قاجار ابتدا مناطق شمالی ایران از جمله مازندران و گرگان را تحت کنترل خود درآورد و سپس با تصرف گیلان، قزوین و تهران، پایگاه قدرت خود را تثبیت کرد. انتخاب تهران به عنوان مرکز سیاسی، نقش مهمی در تحکیم موقعیت حکومت قاجار داشت و زمینه گسترش نفوذ آنان در سراسر کشور را فراهم ساخت.
در ادامه این روند، آقامحمدخان با شکست لطفعلیخان زند، آخرین فرمانروای زندیه، به حیات سیاسی این سلسله پایان داد و بدین ترتیب حکومت قاجار بنیان نهاده شد. پیروزی قاجارها بیش از آنکه ناشی از ضعف بنیادین زندیه باشد، حاصل شرایط پیچیده سیاسی بود.
جنبش مسلحانه ایلات قاجار نقشی اساسی در انتقال قدرت سیاسی ایفا کرد و موجب شکلگیری ساختار جدید حکومت در ایران شد. این جنبش نشان میدهد که در تحولات سیاسی این دوره، نقش ایلات، توان نظامی و مهارت سیاسی رهبران، تأثیر تعیینکنندهای داشته است.
منبع:
شمیم، علیاصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار