یلدا رسمی دیرپا در آداب ایرانی

  شب یَلدا یا شب چلّه بلندترین شب سال در نیم‌کره شمالی زمین است و به زمان بین غروب آفتاب از ۳۰ آذر آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب اول دی نخستین روز زمستان گفته می‌شود. ایرانیان و بسیاری از دیگر اقوام شب یلدا را جشن می‌گیرند.

یلدا دراز‌ترین شب سال، شب اول برج جدی، شب چله بزرگ زمستان، واژه سُریانی و به معنای میلاد است.
(فرهنگ معین، محمد معین، دو جلد، تهران، آدنا، کتاب راه نو ۱۳۸۱، ص ۲۱۴۵)
یلدا و جشن‌هایی که در این شب برگزار می‌شود، یک سنت باستانی است. مردم دوران باستان که با دانش نجوم آشنایی داشتند، یلدا را شب زایش خورشید نامیده و آغاز سال قرار دادند و روز پس از آن را خورروز یا روز خورشید و دی‌گان می‌خواندند و آن روز به استراحت می‌پرداختند.
(برگرفته از: کتاب آثارالباقیه نوشتۀ ابوریحان بیرونی، مترجم اکبر دانا سرشت، تهران، انتشارات امیر کبیر ۱۳۸۶)
شب یلدا در عهد باستان به عنوان سنتی دیرین
با گذشت تاریخ مردم دریافتند که در طول سال، برخی روز‌ها بلند و برخی کوتاهند و با گذشت زمان متوجه شدند که تا اواخر پاییز به تدریج روز‌ها کوتاهتر و شب‌ها بلندتر میشوند و، چون مردم بر روی زمین‌ها به کشاورزی میپرداختند، در روز‌های بلند میتوانستند بیشتر از نور خورشید استفاده کنند لذا تاریکی را نماینده‌ی شیطان میدانستند و هنگام رسیدن طولانی‌ترین شب سال (شب یلدا) آتش روشن میکردند تا نحسی آنرا با روشنایی آتش نابود شود. https://urmiatabligh.ir/ (مجله اینترنتی ارومیه، مراسم شب یلدا.)
شب یلدا را شب چلّه هم می‌گویند، زیرا از فردای آن، چله‌ی بزرگ که چهل روز به طول می‌انجامد آغاز می‌شود. برخی نوشته اند روز که در ایران باستان هنگام کشت و کار بود، آفریده‌ی فردا محسوب می‌شد و شب که تاریک و پر اسرار و حتی ساکت بود و در آن، شبیخون ها، دزدی‌ها و کشتار انجام می‌شد آفریده اهریمن بود؛ بنابراین ایرانیان برای این که شب را بی آزار سازند، آتش می‌افروختند تا هم خانه روشن باشد و هم به خاطر نیروی اورمزدی، دیوان، پریان و جادوگران از خانه رخت بربندند. چه بر این باور بودند که خانه‌ای که در آن آتش وجود دارد اینان نمی‌توانند راه یابند. به همین دلیل شخصی مسئول روشن نگاه داشتن آتش بود که او را آتروپات می‌گفتند. (جشن یلدا، جمشید صداقت کیش، ناشر انتشارات خجسته، سال چاپ ۱۳۹۰).
اما علت نامگذاری شب یلدا به شب چله چیست؟ چله به دو موقعیت تاریخ شماری میگویند که یکی به ۶۰ روز ابتدای تابستان و دیگری به ۶۰ روز آغاز زمستان میگویند. چله مخفف چهله است به معنی چهل روز. هر یک از ۶۰ روز ذکر شده به دو بخش ۴۰ و ۲۰ روز تقسیم میشوند؛ که به ۴۰ روز ابتدایی چله بزرگ گویند و ۲۰ روز دیگر را چله کوچک می‌نامند.
یلدا درمنطقه
در شهر‌های آبادان و خرمشهر هم بر اساس سنتی دیرینه، بزرگان فامیل بویژه پدربزرگ‌ها و مادر بزرگ‌ها با فراهم کردن بساط پذیرایی، کانون گرم خانه را برای پذیرایی از فرزندان و نوه‌های خود مهیا می‌کنند. خوردن تنقلات از جمله آجیل و انواع میوه ویژه انار از جمله ملزومات این شب در میان مردم این دو شهرستان است.
در دهه‌های نه چندان دور مردم در شب نشینی‌های شب یلدا شاهنامه خوانی، شعر خوانی فال حافظ و خاطره گویی را در برنامه‌های خود داشتند.
اما امروزه شاهنامه خوانی فال حافظ در شب‌های یلدای شهروندان آبادانی و خرمشهری کمتر به چشم می‌خورد و گفت و شنود‌های روزمره و خوش و بش‌های فامیلی جایگزین شاهنامه خوانی‌های مرسوم پیشین شده است.
اهمیت شب یلدا
در دورانی که فضای مجازی بیشترین وقت افراد را به خود اختصاص داده و بسیاری از جوانان را از آداب و رسوم ملی خود دور کرده است، شب یلدا فرصت مناسبی است تا همگان بویژه جوانان توسط بزرگان فامیل با آموزه‌های دینی و ملی خود آشنا شوند.
شب یلدا رسمی برای فراغت از مشغله‌های روزانه و فرصتی برای گپ و گفت و دید و بازدید آشنایان و بزرگان فامیل و تجدید خاطره‌ها و ابراز محبت به عزیزان و نیز تحکیم روابط عاطفی بین خویشاوندان است، اما علاوه بر آن باید گفت که اهمیت شب یلدا به همین امر محدود نمی‌شود در واقع باید گفت که در شب یلدا خویشاوندان و بزرگان با اجتماع در کنار یکدیگر تجربیات و عبرت‌های با ارزش خود را به نسل جوان انتقال می‌دهند. گفتن خاطره ها، داستان ها، حوادث و اتفاقات در جمع فامیل راهکاری موثر برای انتقال تجربیات، رسم و رسومات، آداب، فرهنگ و سنن خانوادگی و بومی به جوانان است.
نویسنده: شاپور زبردست