پيوند مغز استخوان در اهواز، آرزويي كه برآورده مي‌شود

در محوطه بیمارستان "شفا" اهواز اگر روزی رفته باشید، یک ساختمان در حال ساخت را حتما دیده‌اید؛ ستون‌های آبی و کارگرهایی در حال کار؛ قرار است این ستون‌های آبی سکان‌دار مکانی باشند که مغز استخوان هزاران کودک و نوجوان و جوان دردکشیده را پیوند دهد. درد‌هایی از جنس سرطان خون، تالاسمی، سیکل‌سل و خیلی بیماری‌های خونی دیگر؛ یک ساختمان که در نگاه اول خیلی عادی به نظر می‌رسد و شاید برای من و امثال من اصلا چیز مهمی نباشد، ولی چشم‌هایی توی همین شهر و استان وجود دارد که سال‌ها منتظر قدکشیدن این ساختمان بوده‌اند.
منتظر اینکه روزی دردهایشان توی این ساختمان درمان شود؛ خيلي‌ها حسرت خورده‌اند برای نبود چنین مکانی در همین نزدیکی‌ها که بيايند و درمان شوند، تا دير نشده!
این ساختمان همان مرکز پیوند مغز استخوان است که آبان‌ماه سال گذشته کلنگ‌زنی شد و حالا ساخت آن ادامه دارد. نمی‌دانیم چه زماني تكميل مي‌شود، ولی حتما آن زمان تعداد زیادی از خوزستاني‌ها خوشحال می‌شوند. تاكنون چنین مرکزی در خوزستان و یا استان‌های هم‌جوار وجود نداشته و بسیاری از بیماران مجبور بوده‌اند برای درمان سفرهای دور و درازی را تجربه کنند.


اولين مورد پيوند مغز استخوان در ايران در تاريخ 16 اسفندماه سال 1369 در بيمارستان دكتر شريعتي تهران انجام شد و از آن تاريخ تاكنون موارد زیادی پيوند در اين مركز انجام شده است. پیوند مغز استخوان روش درمانی جدیدی است، ولی به سرعت در حال پیشرفت است، به طوری که در 10 سال گذشته در درمان بسیاری از بیماری‌هاي لاعلاج مانند بیماری‌های آنمی‌آپلاستیک ارثی، بیماری‌های متابولیک، بیماری‌های نقص ایمنی اولیه، بیماری‌های اتوایمون، بسیاری از بدخیمی‌ها ناشي از تالاسمی، سیکل‌سل و ... به‌کار رفته است. بیماری‌های آنمی‌‌آپلاستیک که در دو دهه گذشته جزء بیماری‌های وحشت‌زا برای پزشکان بوده است، امروزه به خوبی با پیوند مغز استخوان درمان می‌شوند. در گذشته میزان موفقیت عمل پیوند 7 تا 10 درصد بود که در حال حاضر به بیش از 80 درصد رسیده و بسیاری از عوارض پیوند نیز کاهش یافته است.
سه فاکتور را در موفقیت یا عدم موفقیت پیوند موثر دانسته‌اند و امروزه در بیشتر مراکز پیوند مغز استخوان کاربرد عملی دارند؛ مصرف شلاتورهای آهن، اندازه کبد در معاینه که اگر هپاتومگالی موجود باشد موفقیت پیوند کمتر است و فیبروز یا عدم فیبروز کبد که در بیوپسی کبد معین مي‌شود عامل مهمی در پیوند است.
پیوند "اتولوگ" شايع‌ترين روش در پيوند مغز استخوان است؛ در این روش مغز استخوان بیمار را خارج و آن را در معرض داروهای ضدسرطان قرار می‌دهند تا یاخته‌های بدخیم کشته شوند؛ سپس محصول به‌دست آمده را منجمد و نگهداری می‌کنند. در روش پیوند "سینژنئیک" نيز بیمار بافت پیوندی را از عضو دیگر و دوقلوی مشابه خود دریافت می‌کند؛ در این روش ابتدا به ‌وسیله مقادیر زیادی از داروهای ضدسرطان همراه یا بدون پرتودرمانی، تمام مغز استخوان موجود در بدن بیمار را از بین مي‌برند، سپس از عضو دیگر دو قلوی مشابه که شباهت بافتی زیادی با بدن بیمار دارد، مغز استخوان سالم تهیه مي‌شود. در پیوند "آلوژنئیک" بیمار بافت پیوندی را از فردی غیر از خود یا دو قلوی مشابه خود دریافت می‌کند؛ این فرد باید سازگاری بافتی نزدیک با بدن بیمار داشته باشد.
ساخت چنین مرکزی در استان خوزستان حتما نیاز به بودجه و شرایط خاصی دارد؛ دكتر مهران حق‌پرست، مدیر درمان دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز درباره اين پروژه می‌گوید: "با توجه به اینکه در استان خوزستان تعداد متخصصان مجرب در حوزه پیوند مغز استخوان زیاد است و همچنین در اين استان تعداد بیماران سرطانی و تالاسمی و سیکل‌سل قابل توجه است، ساخت مرکز پیوند مغز استخوان یک ضرورت محسوب مي‌شود. برای ساخت این مرکز برآورد بودجه انجام شد و زمینی در بیمارستان "شفا" برای ساخت آن اختصاص يافت و آبان‌ماه سال گذشته کلنگ این مجموعه به زمین زده شد."
وي مي‌گويد: "اين پروژه تاكنون پیشرفت بسیار خوبی داشته و نسبت به پروژه‌های دیگر دانشگاه با سرعت بيشتري در حال انجام است؛ اين پروژه تاكنون 20 درصد پيشرفت فيزيكي داشته و اگرچه ممكن است از اين مركز اكنون تنها چند ستون ديده شود و برخي افراد بگويند كه پیشرفت کار مناسب نبوده، ولی باید گفت که ساخت چنین مجموعه‌هایی مانند ساختمان‌های عادی نیست و به زیرساخت‌های خاصی نیاز دارد و به همین دلیل پیشرفت کار قابل مشاهده نیست. خیرین نیز در ساخت این مرکز کمک مي‌كنند و به همین دلیل نیز اين پروژه تاكنون با کمبود مالي مواجه نشده است."
حق‌پرست ادامه مي‌دهد: "البته ساخت چنين مرکزي به هزینه‌های خاصی نياز دارد و همچنين براي تجهيز آن نيز بايد اعتباراتي اختصاص يابد؛ بر اساس برآوردهاي انجام شده، حداقل يك‌ميليارد و 500 ميليون تومان براي خريد تجهيزات اين مركز نياز است و علاوه بر آن هزینه‌های دیگری نیز وجود دارد. برخی تجهیزات در ایران توليد مي‌شوند و برخی دیگر نیز باید وارد شوند و دانشگاه جندي‌شاپور اهواز در تلاش است كه هزینه‌هاي مورد نياز براي تجهيز مركز را تامين كند."
سوالي كه به ذهن خطور مي‌كند این است که اصلا ماهیت پیوند مغز استخوان چیست و چگونه می‌تواند بیماری‌های خونی را درمان کند و اینکه چرا همه نگاه‌ها در علم پزشکی و درمان سرطان به اين مقوله متمرکز شده است. برای يافتن اطلاعاتي در این زمینه از دکتر بیژن کیخایی، هماتولوژیست و پزشک متخصص بیماري‌هاي خونی در بیمارستان "شفا" اهواز كمك مي‌گيريم؛ او می‌گوید: "پیوند مغز استخوان یکی از راه‌هایی است که می‌تواند در درمان بیماری‌های خونی، سرطان‌های خون، انواع دیگری از سرطان‌ها، برخی بیماری‌هایی با اختلالات ایمنی، بیماری‌های ارثی و مادرزادی، تالاسمی و سیکل‌سل مفید باشد. پیوند مغز استخوان به این صورت انجام می‌شود که مغز استخوان فردی را که از نظر بافتی با بیمار شباهت دارد برداشته و وارد رگ بیمار می‌کنند. پیش از آن نیز باید بیمار را برای پذیرش این بافت آماده کرد. مغز استخوان فرد گیرنده بايد تهی شود تا بتواند سلول‌های فرد دهنده را بپذیرد و در واقع سلول‌های بنیادین فرد دهنده در مغز استخوان بیمار شروع به رشد کرده و تکثیر مي‌شوند. این مغز استخوان جدید دیگر بیماري قبلی را ندارد و بیمار بهبود می‌یابد."
وي ادامه مي‌دهد: "در روش‌هاي دیگر نیز می‌توان سلول بنیادین را از بند ناف دریافت کرد؛ اگر فرد دهنده‌ای وجود نداشته باشد نيز با توجه به شرایط می‌توان از خود بیمار سلول بنیادی را دریافت کرده و پیوند مغز استخوان را انجام داد. به دنبال پیوند ممکن است عوارضی نیز ایجاد شود و حادترین عارضه رد پیوند است. در انجام هرگونه پیوند، میزبان بر علیه عضو تازه وارد واکنش نشان داده و با آن مانند یک آنتی‌ژن ناشناخته برخورد می‌کند. در مورد این نوع پیوند ممکن است بیماری تحت عنوان "پیوند" نیز رخ دهد، زیرا بدن فرد میزبان ضعیف شده و سلول‌های تازه وارد بر علیه میزبان واکنش نشان می‌دهند. این عوارض با توجه به وضعيت بدن بیمار ممکن است از خفیف تا خیلی شدید بروز كنند و حتی ممکن است منجر به مرگ فرد گیرنده یا ابتلا به بیماری‌های عفونی شوند."
كيخايي مي‌گويد: "هر بيماري كه دهنده مناسبی برای پیوند داشته باشد می‌تواند کاندید انجام پیوند مغز استخوان باشد. بهترین دهنده‌ها خواهر و برادر تنی بيمار هستند، زيرا تشابه  بین آنتی‌ژن‌های بافتی آنها زیاد است؛ دوقلوهای تک‌تخمی مناسب‌ترین گزینه هستند که البته اين موارد کمیاب است. در خوزستان به دلیل شیوع ازدواج‌های فامیلی شباهت‌های آنتی‌ژنی بسیار زیاد است، ولي بانک فامیلی مناسبی در خوزستان وجود دارد. شدت و نوع بیماری نیز در پیوند دخیل است؛ به عنوان مثال در مورد تالاسمی هرچه سن افراد کمتر باشد پیوند موفق‌تر انجام خواهد شد، به طوری که مناسب‌ترین سن زیر سه سال تعيين شده است. در بیماران سرطانی هرچه فاصله اولین عود بیماری با پیوند کمتر باشد درصد موفقیت پیوند نيز بیشتر است؛ عوارض و شدت بیماری نیز مهم است و هرچه عوارض کمتر باشد پیوند موفق‌تر است."
پزشک متخصص بیماري‌هاي خونی در بیمارستان "شفا" اهواز ادامه مي‌دهد: " بر اساس استاندارد جهانی بخش خون و سرطان در بيمارستان‌ها به یک بخش پیوند هم نیاز دارد، به همین دلیل ساخت مركز پيوند مغز استخوان در بيمارستان شفا ضروري است. عدم وجود چنين مركزي در خوزستان يك نقص و كمبود براي استان است و با توجه به پيشرفت پروژه، اين مركز به‌زودي به بهره‌برداري مي‌رسد. خوشبختانه سرطان کودکان با شیمی‌درمانی بهبود می‌یابد و در موارد کمی به پیوند نیاز است، ولی در مورد برخي سرطان‌های خون اگر دهنده مناسب وجود داشته باشد، پيوند به سرعت انجام مي‌شود و بيمار بهبود مي‌يابد. سالانه 100 مورد جدید سرطان اطفال و 100 مورد سرطان در افراد بالغ در استان شناسایی می‌شود که بسیاری از آنها با پیوند مغز استخوان بهبود می‌یابند؛ با وجود اینکه پیوند جزء درمان‌های گران محسوب می‌شود، ولی باز هم مفيد و به‌صرفه است."
دکتر فروزان صادقیان، رئیس انجمن تالاسمی خوزستان هم می‌گوید: "بیش از دو هزار و 200 بیمار مبتلا به تالاسمی در خوزستان وجود دارد كه عضو انجمن هستند و این تعداد تنها بخشی از بیماران استان است، زيرا برخی بیماران به دلیل مسائل فرهنگی اصلا حاضر نیستند به انجمن‌ها مراجعه كنند. با وجود اینکه تعداد بیماران "سیکل‌سل تالاسمی" نیز به خاطر موقعیت استان قابل توجه است و شيوع بیماری‌های خونی مانند هموفیلی نيز در استان کم نیست، اين سوال مطرح است كه چرا تاكنون چنين مركزي در استان ساخته نشده و سال‌ها بسياري از بيماران مجبور بوده‌اند براي درمان بيماري به تهران سفر كنند؟ هر بیمار برای انجام پیوند مغز استخوان مجبور است 6 ماه در تهران اقامت کند که البته این بیماران با توجه به شرایط خاص جسمی نمي‌‌توانند دور از خانه زندگی کنند؛ به همين دليل امیدواریم این مرکز هرچه زودتر در استان راه‌اندازي شود."
با توجه به تعداد بیماران خونی موجود در كشور، تعداد مراکز پیوند مغز استخوان بسیار اندك است و محمدسعید رحیمی‌نژاد، دبیر انجمن خون و سرطان کودکان ایران نیز چندی پیش در مصاحبه‌اي گفته بود: "مبتلایان به آنمی‌آپلاستیک نیازمند پیوند اورژانسی مغز استخوان هستند، ولي این بیماران به علت کمبود تخت، تجهیزات و بخش پیوند مغز استخوان فوت می‌کنند. نیروی انسانی کافی برای راه‌اندازی مراکز پیوند مغز استخوان در سطح کشور داریم و می‌توانیم این کار را به دو گونه انجام دهیم؛ یا این که یک مرکز متمرکز در تهران بسازیم که این کار موجب می‌شود بیماران مجبور به مسافرت به تهران شوند؛ همچنین می‌توان در مراکز هر یک از استان‌ها یک مرکز پیوند مغز استخوان راه اندازی کرد که با این کار تعداد این مراکز به 30 مرکز افزایش پیدا می‌کند، حتی با تحقق این امر نیز در این زمینه از کشوری مانند ترکیه عقب هستیم. در حال حاضر پیوند مغز استخوان در بیمارستان شریعتی تهران انجام می‌شود؛ البته یک مرکز نیز در شمال کشور راه‌اندازی شده است و پیش از این مرکزی نیز در شیراز فعال بود، با توجه به این شرایط تعداد تخت‌های بستری پیوند مغز استخوان در ایران بسیار اندک است و از این نظر از کشورهای ترکیه و عربستان عقب‌تر هستیم."
در اینکه ساخت چنین مرکزی در خوزستان یک ضرورت است، هیچ شکی نیست و بايد گفت كه اين مركز حتي بايد خیلی پيش از اين ساخته مي‌شد. با ساخت این مرکز یک بانک خونی نیز در استان ایجاد می‌شود که خوزستاني‌ها و حتي افراد ساكن در استان‌هاي هم‌جوار می‌توانند در آن عضو شده و در صورت نیاز بیماران به آنها کمک کنند؛ ولی با توجه به نیاز بیماران به این مرکز بهتر است ساخت آن با سرعت بيشتري پیش رود و در کمترین زمان ممکن ساخته شود. در این راستا دانشگاه جندي‌شاپور اهواز حتما تمام تلاش خود را انجام خواهد داد، ولی ساخت این مرکز و تهیه تجهیزات مورد نیاز آن نيازمند اعتبارات زيادي است که شاید دانشگاه به تنهایی قادر به تامين آن نباشد. ديگر دستگاه‌هاي متولي و همچنين خیرین نیز می‌توانند در این زمینه با دانشگاه همکاری کنند تا چشم‌های بیماران بیش از این منتظر نماند.

گزارش : ایسنا/  طيبه رفيعي