سیاست های تشویقی که روستاها را از سکنه خالی کرد

اعمال برخی سیاست های نادرست طی سال های گذشته، باعث شد که در بازه زمانی 1355 تا 1393 بیش از 34 هزار روستای کشور از سکنه خالی شود.

همین 20 سال پیش بود که روستائیان در خانه هایی زندگی می کردند که علاوه بر فرآهم آوردن محیط آرام و سالم زندگی، امکان نگهداری حیوانات اهلی و محلی برای ذخیره غذای دام را نیز برای آنها ممکن می ساخت و کمتر خانه ای بود که محلی برای نگهداری دام ها نداشت.

اما این روزها این فرصت ها از روستائیان سلب شده است و روستائیانی که زمانی خود به عنوان تولید کنندگان لبنیات و مواد پروتئینی بودند، اکنون خود به مصرف کننده تبدیل شده اند.

کشاورزانی که خود، برخی نیازهای زندگی را نظیر گوشت، ماست، تخم مرغ، گوشت سفید، نان و دیگر نیازها تامین می کردند، این روزها خود چشمشان به کمک دولت و مسئولان است تا با استفاده از کمک های آنان گذران زندگی کنند.

در حال حاضر خانه های روستایی هیچ تفاوتی با خانه های شهری ندارند و در اصل روستا ها به شهرهای کوچکی تبدیل شده اند که امکانات شهرها را نیز در اختیار ندارند.

اگر کمی به عقب تر برگردیم اعمال برخی سیاست های نادرست را در خالی شدن روستاها از سکنه به وضوح مشاهده می کنیم.

زمانی را به یاد می آوریم که روستائیان خود در زمین های کشاورزی کار می کردند و رفتن به نانوایی روستا جز در مواقع ضروری، کسر شان روستائیان بود، ولی با پرداخت آرد یارانه ای و سهمیه ای به روستائیان، عملا تولید گندم در برخی روستاها به کنار گذاشته شد و پس از آن نیز روستائیان دیگر نان نپختند و خرید نان از نانوایی محل به رسم و عادت تبدیل شد.

خوب به یاد می آوریم که مهاجرت به مناطق برخوردار و سکونت در شهر برای روستائیان جزو افتخارات شد و برای مهاجرت به شهرها از همدیگر گوی سبقت ربودیم.

*نبود شغل، روستاییان را به مهاجرت واداشت

شاید هنوز نیز، عده ای فکر می کنند که شغل اصلی روستائیان کشاورزی و دامداری است، ولی سال هاست که دیگر این مهم در روستا ها واقعیت ندارد.

افزایش شدید هزینه ها، تغییر سبک زندگی، درآمد پائین حاصل از کشاورزی و دامداری و نبود امکان کار و اشتغال در روستا ها باعث آن شد که بیشتر جوانان و مردان روستائی برای کسب درآمد و گذران امور زندگی به فکر مهاجرت از روستا ها باشند و راهی دیار غربت همچون شهر های بزرگ و کشورهای حاشیه خلیج فارس باشند.

برخی سیاست های غلط دولت ها در خصوص احداث کارخانه ها در سال های گذشته باعث شد که بیشتر کارخانه ها و کارگاه ها در حاشیه شهرها و اغلب استان هایی خاص جمع شوند و مردم دیگر شهر ها و روستا ها از آنها بی بهره باشند و برای اینکه بتوانند شغلی بیابند راهی شهرهای بزرگ و برخوردار شوند.

در راستای گسترش کشاورزی نیز، عملکردها آنچنان مثبت نبوده است و برخی سیاستگذاری های نادرست در زمینه ی حمایت از کشاورزی و تولیدات حاصل از این شغل استراتژیک باعث شد که جوانان اقبالی به کشاورزی و دامداری نداشته باشند و بیشتر جوانان به دنبال مشاغلی با درآمد بالا باشند، موضوعی که حق جوانان است ونباید به دلیل نیل به درآمد بیشتر جوانان را سرزنش کرد.

*برخی رویکردها برای توسعه روستاهای کشور

پس از انقلاب اسلامی، سیاستهای اعمال شده عمران روستایی که در پاسخ به نیاز جامعه در آن مقطع عمدتاً توجه خویش را بر رفع محرومیت و بهره مند کردن جامعه روستایی از مواهب راه ، برق ، آب آشامیدنی ، حمام ، آموزشهای ترویجی و نیز در مقطعی افزایش تولید محصولات کشاورزی متمرکز کرده بود، در ادامه نیز انتظار داشت تا با فراهم آمدن سایر زمینه ها ، فعالیتهای انجام شده منجر به رونق همه جانبة جوامع روستایی و بخش کشاورزی شود.

اما به علت نبود دید کلان نگر در سطح ملی که ارتباط منطقی و همگرایی لازم را بین فضای بازسازی شده روستاها و فعالیت های گوناگون آن (به خصوص کشاورزی) ایجاد کند و به علت نبود هماهنگی توسعه شهری با عمران روستایی و به ویژه پس از دوران جنگ ، عملاً با محور قرارگرفتن صنعت ، اتکا به درآمد نفت ، پررنگ شدن بازارسرمایه به جای بازار تولید، روستاها و تولید کشاورزان آن بدلیل عدم توانایی رقابت با فعالیتهای صنعت و خدمات در مناطق شهری نادیده انگاشته شده و تلاش های انبوه وگسترده بعمل آمده در زمینه عمران و به عبارتی توسعة روستایی را تا حدود زیادی بلا اثر کرد.

در نتیجه روستایی و کشاورز باز برای تأمین معاش خود ناگزیر روی به شهرها می آورند، بدین ترتیب روند انتقال پتانسیل ها ، سرمایه های انسانی و مالی بخش کشاورزی بسوی صنعت و خدمات باز هم ادامه یافت.

همچنانکه براساس آمار علی رغم روند افزایش جمعیت ، اشتغال در بخش کشاورزی کشور با نوساناتی در طول سالهای 1335 الی 1375 از 3.1میلیون نفر به 2.8 میلیون نفر رسید که متأسفانه دارای میانگین سنی بالا ولی میانگین تحصیلی پائین هستند .

در جایی که سیاست صنعتی شدن می توانست بار سنگین تولید کشاورزی را از دوش کشاورزان روستایی برداشته و با استقرار صنایع پیشین نظیر ماشین سازی، تولید کود، سم و صنایع پسین نظیر صنایع تبدیلی، تکمیلی ، سردخانه ای ، انبارداری ، سیلو به ارتقای ارزش افزوده بخش کشاورزی مدد رساند، سرریز نیروی انسانی مازاد روستاها را به خود جذب کند، اتکا به درآمد فروش نفت را حداقل با حذف واردات محصولات کشاورزی به ویژه زراعی فراهم آورد، این جهت گیری به صورت هدفمند و قوی دنبال نشد.

لذا عمق چالش فراروی توسعه کشاورزی بیشتراز آنکه به توسعه روستایی مربوط شود به کمرنگ بودن جایگاه روستا و کشاورزی در رویکرد نظام برنامه ریزی توسعه ملی بوده است که نمود این گونه نگاه و رویکرد در فقدان استراتژی بلند مدت برای توسعه روستایی و کشاورزی بروز کرده است.

*دسترسی به خدمت پایه، شاخص توسعه یافتگی

دکتر مهسا نادری فر کارشناس توسعه روستایی و استاد دانشگاه نیز از شاخص های توسعه پایدار را دسترسی مطلوب به خدمات پایه، احساس رضایت مندی، امنیت اجتماعی، توجه به خصوصیات قومی و مذهبی در روستاها و برگزاری برنامه های فرهنگی بیان می کند.

وی، کم آبی و بی آبی، توقف کشاورزی، بیکاری روستاییان، تامین نشدن خدمات رفاهی مورد نیاز روستاییان، فرسودگی بافت روستایی و مشکلاتی از این دست را از عوامل موثر متروکه شدن روستاها عنوان می کند.

نادری فر می افزاید: تولید فرآوردهای دامی و گیاهی تاثیر بسزایی در چرخه اقتصادی کشور دارد و می توان با سرمایه گذاری در این فرصت و توان، از شکل گیری موج های مهاجرت جلوگیری کرد.

* 34 هزار روستای کشور خالی از سکنه

معاون توسعه روستایی و مناطق محروم معاون اول رئیس جمهور نیز خردادماه امسال در شورای برنامه مریزی کردستنان گفته بود:بر اساس آمار موجود از سال 1335 تا سال 90 ـ93 بیش از 34 هزار روستای کشور از سکنه خالی شده که یکی از مهم ترین دلایل تخلیه این روستاها نبود آب بوده است.

سید ابوالفضل رضوی ظهر اظهار کرد: قدر و عظمت انقلاب ارزشمند جمهوری اسلامی که به دست این عالم فرزانه پایه گذاری شد، هنوز به صورت کامل شناخته نشده است.

وی در ادامه با اشاره به اهمیت توسعه روستایی و برنامه هایی که باید در این زمینه انجام بگیرد، افزود: برای تحقق توسعه روستایی باید در نظام برنامه ریزی کشور یک بازنگری صورت گیرد.

به گفته وی، تمام برنامه هایی که در حوزه های مختلف تصمیم گیری و اجرایی می شود از کانال مدیریت برنامه ریزی بوده و این مهم ترین کار برنامه ریزی است.

معاون توسعه روستایی و مناطق محروم معاون اول رئیس جمهور با بیان اینکه روستاها با آب آبادان می شوند و بدون آب آبادانی در هیچ نقطه ای محقق نمی شود، خاطرنشان کرد: در بحث مکان یابی روستاها در گذشته آنچه مورد توجه قرار می گیرد موضوع آب بوده است.

رضوی تصریح کرد: براساس آمار موجود از سال 1335 تا سال 90 بیش از 34 هزار روستای کشور از سکنه خالی شده که یکی از مهم ترین دلیل تخلیه این روستاها نبود آب بوده است.

* آب گریزی نظام برنامه ریزی در ایران
وی با بیان اینکه آبادی را باید حفظ کرد و اجازه خالی شدن آن را نداد، گفت: نظام برنامه ریزی ما متاسفانه آب گریز بوده است و در حال حاضر تراکم جمعیت در کشور ما بیشتر در نقاط دور از آب است.

رضوی تصریح کرد: همین آب گریز بودن برنامه ریز در کشور ما بر خلاف سایر کشورهای جهان موجب شده که تراکم جمعیت در غرب کشور چند برابر نیمه شرقی آن باشد.

معاون توسعه روستایی و مناطق محروم معاون اول رئیس جمهوری در ادامه گریزی هم به افزایش حاشیه نشینی در اغلب استان های کشور زد و گفت: 60 درصد از جمعیت چابهار، 35 درصد از جمعیت اهواز و 33 درصد از جمعیت تبریز حاشیه نشین هستند.

رضوی با بیان اینکه 60 درصد از حاشیه نشینان در تهران مهاجران روستایی هستند، اظهار داشت: یکی از مهم ترین دلایل مهاجرت روستائیان به سمت شهرها مسائل اقتصادی، تبعیض در خدمات بین جمعیت شهری و روستایی، عدم حمایت معنوی از روستائیان توسط مسؤولان مختلف از اجرایی تا محلی و غیره است.

* کمی درآمد روستائیان عامل 60 درصد از مهاجرت روستائیان به شهرها

به گفته وی، عامل 60 درصد از مهاجرت روستائیان به شهرها کمی درآمد روستائیان نسبت به مردم شهرنشین و همچنین عدم شغل مناسب با تحصیلات فرزندان روستایی است.

وی با بیان اینکه در زمینه آموزش در روستاها آنگونه که باید و لازم بوده اقدام نشده است، گفت: آموزش صنایع تبدیلی در روستاها انجام نشده و صنایع تبدیلی محصولات روستایی در شهرها انجام می گیرد و همین امر منجر به کاهش جمعیت روستایی و افزایش نرخ حاشیه نشینی در شهرها شده است.

معاون توسعه روستایی و مناطق محروم معاون اول رئیس جمهوری اصلاح نظام برنامه ریزی کشور را ضروری دانست و گفت: باید بر اساس 5 اصل مهمی که مقام معظم رهبری در بحث اقتصاد مقاومتی عنوان کردند بستر توسعه روستاها و جلوگیری از خالی شدن آنها را از سکنه فراهم سازیم.

رضوی اظهار کرد: دانش بنیانی در اقتصاد، عدالت بنیانی، مردم محوری، درون زایی و برون محوری 5 اصل ریشه دار در اقتصاد است که در قالب سیاست های اقتصاد مقاومتی از سوی رهبر معظم انقلاب عنوان و مسئولان اجرایی باید بستر عملیاتی شدن آن را فراهم سازند.

وی با بیان اینکه اقتصاد مقاومتی اقتصاد ریاضتی که برخی ها می گویند نیست، گفت: اقتصاد مقاومتی افزایش قدرت مردم و کاهش قدرت تصمیم گیران در کشور است.

معاون توسعه روستایی و مناطق محروم معاون اول رئیس جمهوری خاطرنشان کرد: اقتصاد مقاومتی یعنی اقتصادی که ما خدمت گذاران مردم را وادارد که در عمل بگوییم جیره خوار مردم هستیم.

رضوی با بیان اینکه رهایی از وابسته بودن به درآمدهای نفتی دیگر تعبیر اقتصاد مقاومتی است، اظهار کرد: رهایی از اقتصاد نفتی و رو آوردن به افزایش درآمد مردم از تاثیرات تحقق اقتصاد مقاومتی است.

به گفته وی، در اقتصاد مقاومتی باید با مشارکت دادن مردم و ورود آنان به عرصه اقتصاد بستر را برای درون زا کردن اقتصاد فراهم سازیم.

معاون توسعه روستایی و مناطق محروم معاون اول رئیس جمهوری در ادامه با بیان اینکه توان افزایی روستائیان و عشایر سرلوحه کاری ماست، گفت: بسط و گسترش حضور مردم در مسائل اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی و کاهش قدرت تصمیم گیران و افزایش توان پاسخگویی مسؤولان به مردم از اولویت های ما خواهد بود.