پنج پرسش سیاسی درباره سقوط هواپیمای روسی

با وجود آنکه گروه تروریستی داعش مسئولیت ساقط کردن هواپیمای مسافربری روسیه در شبه جزیره سینا را به عهده گرفته است اما دلایل وقوع این حادثه همچنان مشخص نیست.

 پایگاه اینترنتی ساسه پست در گزارشی نوشت:طی یک هفته اخیر هیچ صدایی بالاتر از صدای حادثه سقوط هواپیمای روسی در شبه جزیره سینا(که شنبه هفته گذشته سقوط کرد)شنیده نشده است.حادثه ای که موج های پی در پی از گمانه زنی ها و واکنش ها را درباره شیوه ای که باعث سقوط این هواپیما شد،برانگیخت که از به عهده گرفتن مسئولیت حمله به هواپیمای روسی توسط گروه تروریستی داعش با استفاده از موشک زمین به هوایی که روی کتف حمل می شود آغاز شد چیزی که کارشناسان با شک زیادی به آن نگاه کردند زیرا داعش این نوع موشک های حمل شدنی را که قادر به هدف قرار دادن هواپیماهای مسافربری هستند و در ارتفاع 33 هزار پا پرواز می کنند،در اختیار ندارد.

این گمانه زنی ها و احتمال ها پیش از آن اعلام شد که کارشناسان علت سقوط هواپیما را نقص فنی یا نقص در نگهداری بدانند یا پیش از آن که تحقیقات فنی تایید کند که هواپیما پیش از سقوطش در هوا منفجر شده است و در پرواز دچار مشکل شده است ،امری که فرضیه سقوط آن به وسیله بمبی که در آن کار گذاشته شده را محتمل تر کرد.این امری است که شرکت هواپیمایی روسی مالک هواپیما زمانی که عامل خارجی را در فرایند سقوط هواپیما محتمل تر دانست مورد تاکید قرار داد.

1- آیا داعش جنگ را به هوا کشانده است؟

سناریوی بمب بر خلاف فرضیه تحلیلگران آمریکایی است که همیشه اصرار می کنند گروه تروریستی داعش برخلاف گروه القاعده بیشتر بر جنگ های مستقیم و اشغال اراضی تمرکز دارد تا انجام حملات بر اهداف خارجی به ویژه هواپیماها.

به طوری که این اقدام نخستین اقدام این گروه تروریستی به شمار می رود و نتایج آن نیز فاجعه بار بوده است.هدف قرار دادن هواپیماها با بمب هایی با حجم کوچک و با انفجار شدید شیوه مخصص عملیات هایی است که القاعده به آن شهره شده است زیرا القاعده به حمله مستقیم به غرب بیشتر می پردازد.

چندین اقدام القاعده برای قاچاق بمب به داخل هواپیماها طی دهه گذشته ثبت شده است از جمله آنها می توان به اتهام «ریچارد رید»به مخفی کردن مواد منفجره در کفشش طی سفرش از پاریس به میامی در یک هواپیمای آمریکایی و این اتفاق در سال 2011 رخ داد.علاوه بر آن طرح تروریسم سیال در سال 2006 را می توان مورد اشاره قرار داد که تلاشی همزمان برای منفجر کردن 10 هواپیمایی بود که از لندن به آمریکا می رفتند.همچنین تلاش برای پنهان کردن مواد منفجره در لباس ها و باور بر این است که دستگاه امنیتی عربستان نقش مهمی در کشف آنها بازی کرده است.

از مدت ها پیش به گروه القاعده در یمن به عنوان تهدید نخست و چه بسا تهدید نخست برای هواپیماهای تجاری به شمار می آمد به دلیل قدرتش در تولید بمب های پیشرفته که می توان آنها را از دستگاه معدن یاب قاچاق کرد اما با روی آوردن داعش به بیشتر کردن شاخه هایش و نداشتن توانایی همه این شاخه ها برای اشغال اراضی و توسعه طلبی چه بسا این عملیات جایگزینی برای این ناتوانی باشد به ویژه آن که این کار آسان تر است.«بروس ریدل»پژوهشگر در مرکز کارنگی که خودش یکی از افسران ارشد در سازمان سیا بوده است می گوید که کار بسیار ساده است:«کافی است که شخصی را در فرودگاه پیدا کنی که امکان وارد شدن به داخل هواپیما را داشته باشد تا بمب را به او بدهی.»

بر اساس تحلیل مرکز مشهور«استرانفور»این نوع عملیات هدف جذابی به شمار می رود نه فقط به دلیل سهولت در هدف قرار دادن هواپیماها بلکه به لحاظ نظری برای پوشش رسانه ای گسترده آن است به همین دلیل این گونه اقدامات بخشی از پروپاگاندایی است که داعش آن را می پسندد.استرانفور نسبت به قاچاق مواد منفجره به داخل هواپیماها حتی با وجود تدابیر شدید امنیتی هشدار داد این بماند که حالت سستی امنیتی که خود گردشگردان در فرودگاه شرم الشیخ از آن شکایت کرده اند.به طوری که گردشگردان انگلیسی گفتند آنها زمانی که حالت سهل انگاری کارکنان امنیتی در فرودگاه را دیدند شوکه شدند حتی برخی از کارکنان امنیتی را دیدند که در زمان کار با موبایل های خود در حالی بازی کامپیوتری هستند.

2- آیا گروه های داعش و القاعده برای انجام حمله تروریستی همکاری کردند؟

داعش و القاعده در چندین عرصه با هم رقابت دارند از سوریه تا افغانستان و مکان های دیگر به طوری که هر کدام از آنها در جهان و به ویژه خاورمیانه، آسیا و آفریقا برای خود شاخه های زیادی دارد.اما با اعلام حضور نظامی روسیه در سوریه برخی نشانه ها از آرامش میان این دو گروه تروریستی نمایان شد که بارزترین آن نوار صوتی منتسب به «ایمن الظواهری»رهبر گروه القاعده است که خواستار متحد شدن همه گروه های تروریستی در هر جا که هستند علیه آمریکا و روسیه یا به گفته اش«ائتلاف شیطان» شد.

روزنامه «لامستامبا»ی ایتالیا در این زمینه نوشت که نشانه های از «ابراهیم العسیری»مهندس انفجارهای القاعده در حادثه سقوط هواپیمای روسی وجود دارد و این احتمال را به وجود می آورد که داعش مواد منفجره در حجم کوچک یا باکتری وار که نامش با ابراهیم العسیری عربستانی تبار مهندس گروه القاعده در یمن مرتبط شده است را به دست آورده است.

این روزنامه این حادثه را تحول بزرگی در استراتژی مجموعه البغدادی دانست و نوشت که داعش چه بسا بیشترین بهره را از ائتلاف با القاعده را در برخی مناطق به منظور انتقال فناوری خاصی که در اختیار دارد به صفوفش ببرد یا آنکه در جذب فرماندهان عملیاتی ارشد القاعده از جمله ابراهیم العسیری موفق شده است؛کسی که این روزنامه احتمال زیاد داده است که وی و برخی از شاگردانش به داعش پیوسته اند.

بمب های باکتری وار نوعی از مواد منفجره هستند که وزن آنها چند گرم بیشتر نیست و می توان آنها را در لباس یا کفش یا حتی داخل بدن انسان از طریق سیلیکون که در جراحی های زیبایی مورد استفاده قرار می گیرد، قرار داد و این، عملیات کشف آن حتی با استفاده از تکنولوژی بازرسی بدنی گران قیمت دشوار شود.

3- پرسش هایی بزرگ درباره توان امنیتی مصر و مبارزه با تروریسم

 همکاری در زمینه مبارزه با تروریسم ستون فقرات روابط واشنگتن با قاهره بود و توجیه بزرگ برای بسته کمک های بزرگی که مصر در سال از آمریکا دریافت می کرد و به یک میلیارد و 300 میلیون دلار می رسید، به شمار می رفت و این به رغم سرکوب گسترده و نقض حقوق بشر در این کشور صورت می گرفت.مجله فارین پالیسی در این زمینه نوشت که ایالات متحده آمریکا به دادن تجهیزات نظامی به مصر به رغم  شکنجه بازداشت شدگان توسط نیروهای امنیتی ادامه داد و بر اساس گزارش کمیته اطلاعات در کنگره حتی در دوران ریاست جمهوری «جورج دبلیو بوش»سازمان سیا متهمان به تروریسم را به زندانی مخفی در مصر منتقل می کرد تا از آنها بازجویی شود.

تردید در توانایی امنیتی مصر در سطح عالی به شکل بی سابقه ای خود را نشان داد حتی «دیوید کامرون»نخست وزیر انگلیس در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با «عبدالفتاح السیسی» رئیس جمهوری مصر در لندن از تصمیمش برای ارسال هواپیما به مصر به منظور تخلیه شهروندان انگلیسی دفاع کرد و تاکید کرد که این اقدامش درست است و برای تضمین شهروندان صورت گرفته است.

آمریکا نیز به نوبه خود اعلام کرد که احتمال زیاد می دهد که هواپیما در یک اقدام تروریستی سقوط کرده است و «جاش ارنست»سخنگوی کاخ سفید گفت که آمریکا احتمال اقدام ترویسم را در این حادثه بعید نمی داند.این را باید گفت که شرم الشیخ میزبان پایگاه جنوبی نیروهای چند ملیتی است که بر توافقنامه صلح میان مصر و اسرائیل نظارت دارد.حتی خود روسیه و پس از آن که کاخ کرمیلن از انگلیس خواست که تا زمان ارائه گزارش تیم های تحقیقاتی درباره دلایل حادثه سقوط درنگ کند،پس از آن اعلام کرد که به توصیه دستگاه های اطلاعاتی پاسخ مثبت داده و همه پروازهای روسی به مصر را به حالت تعلیق درآورده است.

خبرگزاری اینترفاکس روسیه نیز به نقل از «دیمتری بسکوف»سخنگوی کاخ کرمیلن اعلام کرد که پوتین توصیه های رئیس دستگاه اطلاعات این کشور را پذیرفت و دستور داد که تدابیری برای بازگرداندن روس ها از مصر اتخاذ شود و این تصمیم در پی اتخاذ تصمیم مشابه توسط چندین کشور اروپایی مانند اسپانیا و بلژیک که پروازهای خود به مصر را به حالت تعلیق درآوردند و نیز اقدام شرکت کی ال ام هلند در جلوگیری از انتقال وسایل به در یکی از پروازهای خود از قاهره به آمستردام به عنوان اقدامی احتیاطی، اتخاذ شد.

این واکنش ها در حالی صورت می گیرد که مصر آمادگی خود را برای همکاری با شرکایش به منظور حمایت از گردشگران خارجی اعلام کرده است و نیز 10 کارشناس انگلیسی را برای بازنگری در تدابیر امنیتی در فرودگاه  هایش پذیرفت.این جدای از اعزام نیروهای ویژه ارتش به منظور تامین امنیت فرودگاه شرم الشیخ است که شامل یگان های صاعقه،چتربازان و حداقل یک جنگنده می شوند.

این حادثه تردیدهای بزرگی درباره میزان موفقیت عملیات ارتش مصر علیه تندروها در شبه جزیره سینا به وجود آورد و کارشناسان بر این باورند که نتایج برعکس آن شروع شده است زیرا زیان دیدگان از سیاست های سربکوبگرانه ارتش بیشتر شده اند.به طوری که سازمان دیده بان حقوق بشر در گزارش ماه سپتامبر خود نوشت که ارتش مصر مصر با استفاده از زور نزدیک به 3هزار و 200 خانواده را طی 24 ماه قبل از سینا اخراج کرد.این سازمان همچنین تاکید کرد که ویرانی خانه ها و مناطق و شیوه های کسب درآمد خود نمونه ای از چگونگی شکست مبارزه با افراط است.

4- چرا روسیه؟

در ماه سپتامبر گذشته کرملین اعلام کرد که جنگنده ها و تجهیزات نظامی و نیروهایش را در چارچوب حمله روسیه برای از بین بردن تروریسم به ویژه تروریسم داعش به سوریه می فرستد.حمله ای که بسیاری از ناظران هدف از آن را حمایت از دولت سوریه و بهبود اوضاع میدانی اش به منظور دستیابی به راه حل سیاسی ای که منافع مسکو را تامین می کند به شمار آوردند.

حضور نظامی روسیه در سوریه خشم گروه های مسلح سوری و گروه های تروریستی از جمله داعش و جبهه النصره را برانگیخت و همه آنها تهدید به انتقام از روسیه  به علت بمباران مواضع گروه های تروریستی کردند.شمار حملات هوایی روسیه در سوریه طی ماه اکتبر به هشتصد حمله در مقابل فقط صد حمله هوایی آمریکا رسیده است.

5- آیا این حادثه بر روابط روسیه و مصر سایه می افکند؟

اظهارنظرهای کرمین درباره حادثه طی روزهای نخست تا حدود زیادی حکایت از اطمینان روس ها داشت به طوری که روسیه تعلیق فعالیت های هوایی خود در مصر نپذیرفت و منتظر نتایج تحقیقات ماند و حتی به انگلیس نیز سفارش کرد که در تخلیه اتباع خود از مصر درنگ کند.روابط روسیه و مصر از زمان «جمال عبدالناصر»رئیس جمهوری اسبق مصر شاهد تحول بی سابقه ای است به طوری که مصر به سرعت حضور نظامی روسیه در سوریه را به طور رسمی مورد تایید قرار داد و از باقی ماندن«بشار اسد»رئیس جمهوری درقدرت نیز دفاع کرد و این موضع گیری با موضع گیری مسکو تطابق دارد.مسکو نیز نقش مهمی در درج مصر در فهرست بازیگران اصلی در بحران سوریه از طریق دعوتش به مذاکرات رمسی برای یافتن راه حل برای بحران سوریه در وین طی هفته گذشته بازی کرد.

با وجود بازتاب های بزرگ حادثه سقوط هواپیما،کرملین در متهم کردن مصر به این حادثه تردید کرد و حتی واکنش روسیه با تاخیر و پس از واکنش کشورهای اروپایی اعلام شد.انتظار می رود که روسیه چه بسا مجبور به اتخاذ تدابیر شدیدی  همزمان با ادامه تحقیقات شود به ویژه اگر فرضیه انفجار ثابت شود اما این مساله بر سیر روابط استراتژیک دو کشور تاثر نمی گذارد.