گردشگری دفاع مقدس در خوزستان را نمی‌توان تنها در بازدید از چند یادمان خلاصه کرد بخش مهمی از این ظرفیت به مکان‌هایی مربوط می‌شود که خود بخشی از رویدادهای جنگ بوده‌اند از پادگان‌هایی که محل استقرار و آماده‌سازی نیروها بودند تا بیمارستان‌هایی که در جریان عملیات‌ها به مداوای مجروحان می‌پرداختند و مناطقی که صحنه عملیات‌های مهم دوران جنگ بودند.

یکی از مسیرهای مهم این گردشگری از اندیمشک و دزفول آغاز می‌شود,، ۲ شهری که در دوران دفاع مقدس نقش مهمی در پشتیبانی از جبهه‌های جنوب داشتند در این محدوده، پادگان دوکوهه به‌عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین مکان‌های مرتبط با دفاع مقدس قرار دارد. این پادگان در فاصله حدود هفت کیلومتری شمال اندیمشک واقع شده و در دوران جنگ یکی از پایگاه‌های مهم آماده‌سازی و استقرار نیروها در جبهه جنوب بود دوکوهه همچنین عقبه عملیات فتح‌المبین محسوب می‌شد و محل استقرار نیروهای لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله(ص) بود.

در دزفول نیز بخشی از میراث دفاع مقدس به تاسیسات و مراکز نظامی اختصاص دارد. پایگاه چهارم شکاری، تیپ ۲۹۲ زرهی و دیگر مراکز نظامی این شهر، بخشی از تاریخ دفاع هوایی و زمینی منطقه را در خود جای داده‌اند. قرار گرفتن این آثار در فهرست میراث دفاع مقدس، امکان روایت بخش‌هایی از جنگ را فراهم می‌کند که در کنار روایت عملیات‌های زمینی، به نقش نیروهای نظامی و پشتیبانی نیز می‌پردازد.

در همین محور، شوش و منطقه فتح‌المبین نیز جایگاه ویژه‌ای در گردشگری دفاع مقدس دارند. منطقه عملیاتی فتح‌المبین از جمله مناطقی است که بازدید از آن، گردشگر را از فضای شهری خارج و وارد جغرافیایی می‌کند که عملیات‌های مهمی در آن رخ داده است.

بیمارستان صحرایی شهید مخبری نیز در محدوده شوش، نمونه‌ای متفاوت از میراث باقی‌مانده جنگ است که روایت آن به جای میدان نبرد، به حوزه درمان و پشتیبانی پزشکی در دوران دفاع مقدس مربوط می‌شود.

بیمارستان‌های صحرایی می‌توانند یکی از متفاوت‌ترین بخش‌های گردشگری دفاع مقدس خوزستان باشند. در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی برای معرفی این مکان‌ها با استفاده از ابزارهای هنری و روایت‌های جدید انجام شده است. نخستین جشنواره ملی «روایت هنری گردشگری مقاومت» نیز با محوریت کادر درمان و بیمارستان‌های صحرایی برگزار شد و بیمارستان‌های شهید مخبری و امام حسین(ع) از مکان‌های مورد توجه این رویداد بودند.

از شوش که به سمت جنوب حرکت کنید دشت آزادگان و هویزه یکی از مهم‌ترین بخش‌های مسیر گردشگری دفاع مقدس خوزستان است. یادمان شهدای هویزه در این منطقه، یکی از شناخته‌شده‌ترین مقاصد این مسیر به شمار می‌رود. هویزه در جریان جنگ تحمیلی شاهد حوادث مهمی بود و در جریان عملیات بیت‌المقدس در اردیبهشت ۱۳۶۱ از اشغال نیروهای عراقی خارج شد.

در اطراف هویزه و دشت آزادگان، جاذبه‌های دیگری همچون یادمان‌های شهدای هور و طلائیه، دهلاویه، چذابه و دیگر مناطق مرتبط با عملیات‌های دوران دفاع مقدس قرار دارند، این گستردگی باعث شده است گردشگری دفاع مقدس در خوزستان بیشتر از آنکه یک مقصد منفرد باشد، مجموعه‌ای از مسیرهای به‌هم‌پیوسته را شکل دهد.

دهلاویه نیز در این میان جایگاه ویژه‌ای دارد و با نام شهید مصطفی چمران گره خورده است. در کنار دهلاویه، منطقه چذابه و یادمان‌های مرتبط با عملیات‌های انجام‌شده در این محدوده، بخش دیگری از جغرافیای دفاع مقدس در شمال غرب خوزستان را تشکیل می‌دهند. فهرست یادمان‌های جنوب کشور نیز دهلاویه، چذابه، هویزه، طلائیه و دوکوهه را در شمار مقاصد اصلی این مسیر معرفی کرده است.

اما در میان مقاصد گردشگری دفاع مقدس خوزستان، خرمشهر جایگاهی متفاوت دارد شهری که نام آن با آغاز جنگ، مقاومت و سپس آزادسازی در عملیات بیت‌المقدس پیوند خورده است.

در خرمشهر تنها یک یادمان وجود ندارد بلکه بخش‌هایی از بافت و بناهای شهر و همچنین مکان‌های نظامی و خدماتی باقی‌مانده از دوران جنگ، امکان روایت چندلایه تاریخ این شهر را فراهم می‌کنند.

گمرک خرمشهر، پادگان دژ، پل‌نو و نخستین خاکریز دفاع مقدس، مدرسه ولیعصر و برخی دیگر از بناها و مکان‌های این شهر در شمار میراث دفاع مقدس قرار گرفته‌اند.

در سال ۱۴۰۰ نیز هشت اثر از خوزستان در فهرست آثار واجد ارزش تاریخی‌فرهنگی مرتبط با میراث دفاع مقدس ثبت شد که بخشی از آنها در خرمشهر قرار داشتند.

شلمچه در غرب خرمشهر، یکی دیگر از شناخته‌شده‌ترین مقاصد این مسیر است این منطقه مرزی در جریان جنگ صحنه چند عملیات مهم از جمله بیت‌المقدس، رمضان، والفجر ۸، کربلای ۴ و کربلای ۵ بود و به دلیل اهمیت نظامی خود به یکی از شناخته‌شده‌ترین یادمان‌های دفاع مقدس جنوب تبدیل شده است.

در ادامه این مسیر می‌توان به طلائیه، نهر خین و اروندکنار نیز رسید، مناطقی که هر یک با عملیات‌ها و رخدادهای مشخصی از دوران جنگ پیوند دارند.

طلائیه با عملیات‌های خیبر و بدر شناخته می‌شود و اروندکنار نیز با عملیات والفجر ۸ و عبور نیروها از اروندرود پیوند تاریخی دارد مجموعه این مناطق در کنار شلمچه، بخش جنوبی مسیر گردشگری دفاع مقدس خوزستان را شکل می‌دهند.

آبادان نیز یکی از شهرهای مهم این مسیر است اهمیت آبادان در دوران جنگ تنها به عملیات‌های نظامی محدود نمی‌شود مقاومت مردم، نقش صنعت نفت، تاسیسات شهری و ارتباط شهر با اروندرود، مجموعه‌ای از روایت‌های اجتماعی، اقتصادی و نظامی را شکل داده است. رادیو آبادان و «صدای نفت» نیز از جمله مکان‌رویدادهایی هستند که می‌توانند بخشی از این روایت را برای گردشگران بازگو کنند.

از سوی دیگر خوزستان برای معرفی گردشگری دفاع مقدس تنها به یادمان‌های شناخته‌شده اکتفا نکرده است روند ثبت آثار دفاع مقدس در فهرست ملی در سال‌های گذشته ادامه داشته و آثار متنوعی از پادگان و بیمارستان تا بنا و مکان‌رویداد را دربرگرفته است.

بر اساس آمار اعلام‌شده درباره میراث دفاع مقدس استان، شمار آثار ثبت ملی این حوزه به ۵۲ اثر رسیده و ۲۰ پرونده جدید نیز برای ثبت ملی در دست پیگیری است.

این تنوع، تصویری متفاوت از میراث دفاع مقدس خوزستان ارائه می‌دهد میراثی که فقط شامل محل شهادت یا یادمان نیست بلکه پادگان، بیمارستان، مرکز پشتیبانی، تأسیسات نظامی، مکان‌های شهری و حتی مکان‌رویدادهایی را شامل می‌شود که هر کدام بخشی از تاریخ جنگ را روایت می‌کنند.

در چنین شرایطی، راهیان نور یکی از مهم‌ترین جریان‌های بازدید از این مناطق است بسیاری از یادمان‌های جنوب کشور در مسیر کاروان‌های راهیان نور قرار دارند و گردشگران و زائران با حضور در این مناطق، روایت عملیات‌ها و حوادث دفاع مقدس را از نزدیک دنبال می‌کنند.

شلمچه، هویزه، دهلاویه، چذابه، طلائیه، دوکوهه و مناطق مرتبط با فتح‌المبین از جمله مقاصد شناخته‌شده این مسیر هستند.

با این حال، ظرفیت گردشگری دفاع مقدس خوزستان را می‌توان گسترده‌تر از سفرهای کاروانی دید. خانواده‌ها، دانشجویان، پژوهشگران، علاقه‌مندان تاریخ معاصر، عکاسان و گردشگران فرهنگی نیز می‌توانند مخاطبان این نوع گردشگری باشند به‌ویژه اگر مکان‌ها با اطلاعات تاریخی دقیق، تابلوهای راهنما، روایت‌های چندرسانه‌ای و خدمات گردشگری مناسب معرفی شوند.

یکی از ظرفیت‌های مهم برای توسعه این نوع گردشگری، پیوند دادن میراث دفاع مقدس با دیگر جاذبه‌های خوزستان است.

گردشگری در خرمشهر و آبادان می‌تواند در کنار بازدید از مناطق دفاع مقدس با میراث صنعتی، رودخانه‌ها، بازارها، معماری، غذا و فرهنگ محلی همراه شود در دزفول نیز می‌توان گردشگری دفاع مقدس را در کنار ظرفیت‌های تاریخی و طبیعی این شهرستان تعریف کرد.

روایتگری نیز در این میان اهمیت زیادی دارد یک مکان تاریخی زمانی برای گردشگر معنا پیدا می‌کند که بداند چه اتفاقی در آن رخ داده، چه نقشی در جنگ داشته و چرا باید آن را دید از همین رو استفاده از عکس‌های تاریخی، اسناد، روایت‌های شفاهی، فیلم، پادکست و فناوری‌هایی مانند واقعیت افزوده می‌تواند تجربه بازدید از این مکان‌ها را برای نسل جدید ملموس‌تر کند.

تجربه جشنواره «روایت هنری گردشگری مقاومت» نشان می‌دهد که می‌توان برای معرفی این میراث از زبان‌های جدید نیز استفاده کرد. در این رویداد هنرمندان در رشته‌هایی مانند عکاسی، موشن‌گرافی، روایت‌نویسی، مستندسازی و پادکست به سراغ بیمارستان‌های صحرایی رفتند رویکردی که تلاش داشت مکان‌های کمتر شناخته‌شده جنگ را به مقصدهای قابل روایت برای گردشگران تبدیل کند.

در کنار معرفی و روایت، حفاظت از مکان‌ها نیز اهمیت دارد. برخی از آثار دفاع مقدس در گذر زمان با فرسودگی، تغییر کاربری یا توسعه پیرامونی مواجه می‌شوند و ثبت ملی می‌تواند یکی از ابزارهای حفاظت از آنها باشد به همین دلیل، آماده‌سازی ۲۰ پرونده جدید را می‌توان بخشی از روند شناسایی و مستندسازی میراث دفاع مقدس استان دانست.

در نهایت گردشگری دفاع مقدس خوزستان را می‌توان سفری در یک شبکه تاریخی دانست سفری که از پادگان دوکوهه و دزفول آغاز می‌شود، از شوش و فتح‌المبین و دشت آزادگان و هویزه می‌گذرد و در خرمشهر، شلمچه، آبادان، طلائیه و اروندکنار ادامه پیدا می‌کند.

در این مسیر، هر شهر و هر مکان روایت متفاوتی از جنگ دارد و کنار هم قرار گرفتن این روایت‌ها می‌تواند تصویری کامل‌تر از تاریخ هشت سال دفاع مقدس در جنوب کشور به گردشگر ارائه دهد.

خوزستان از این منظر فقط سرزمینی برای بازدید از چند یادمان نیست بلکه مجموعه‌ای از مکان‌ها و روایت‌های تاریخی را در خود جای داده است که می‌توانند در قالب مسیرهای منسجم گردشگری معرفی شوند، تبدیل این ظرفیت گسترده به یک تجربه گردشگری کامل، بیش از هر چیز به مستندسازی دقیق، حفاظت از آثار، روایتگری حرفه‌ای، دسترسی مناسب و پیوند دادن میراث دفاع مقدس با سایر ظرفیت‌های گردشگری استان نیاز دارد.